Full text of "De notionum politikos et sophistēs usu rhetorico..."

See other formats

Google 



This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scanncd by Googlc as part of a projcct 

to make the world's books discoverablc onlinc. 

It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct 

to copyright or whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr. 

Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from thc 

publishcr to a library and fmally to you. 

Usage guidelines 

Googlc is proud to partncr with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to thc 
public and wc arc mcrcly thcir custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we liave taken stcps to 
prcvcnt abusc by commcrcial partics, including placing tcchnical rcstrictions on automatcd qucrying. 
Wc also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles Wc dcsigncd Googlc Book Scarch for usc by individuals, and wc rcqucst that you usc thcsc filcs for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfivm automated querying Do nol send aulomatcd qucrics of any sort to Googlc's systcm: If you arc conducting rcscarch on machinc 
translation, optical character recognition or other areas where access to a laigc amount of tcxt is hclpful, plcasc contact us. Wc cncouragc thc 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each flle is essential for informingpcoplcabout this projcct andhclping thcm lind 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatcvcr your usc, rcmember that you are lesponsible for ensuring that what you arc doing is lcgal. Do not assumc that just 
bccausc wc bclicvc a book is in thc public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countrics. Whcthcr a book is still in copyright varies from country to country, and wc can'l offcr guidancc on whclhcr any speciflc usc of 
any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearancc in Googlc Book Scarch mcans it can bc uscd in any manncr 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite seveie. 

About Google Book Search 

Googlc's mission is to organizc thc world's information and to makc it univcrsally acccssiblc and uscful. Googlc Book Scarch hclps rcadcrs 
discovcr thc world's books whilc hclping authors and publishcrs rcach ncw audicnccs. You can scarch through thc full icxi of ihis book on thc wcb 

at |http : //books . qooqle . com/| 



\ 

\ 

\ 



DE NOTIONUM 



2S0 



nOAITIKOS ET 20$I2TH2 

USU RHETORIOO 



QUAM 

DISSERTATIONEM INAUGURALEM 

AD SUMMOS IN PHIL.OSOPmA HONORES 

AB AMPLISSIMO 

PHILOSOPHORUM ORDINE LIPSIENSI 

RITE IMPETRANDOS 
SCIUPSIT 

CAROLUS BRANDSTAETTER 

OBERNITZSCHCENSIS 



LIPSIAE 

TYPIS HIR8CHFELDIANIS 

MDCCOXCni 



i 



Haec commentatio exstat etiam in stud. Lips. toI. XV. 



\ 
I 



I I 



lUSTO HERMANNO LIPSIO 



'^ SACRUM 



154296 



DE NOTIONUM 

nOAITIK02 ET 20$I2TH2 

USU RHETORICO 



SCBIPSIT 



CAROLUS BRANDSTAETTER. 



Leipziger Stadien. XV. 9 



Quicunque ad legendos seu tractandos rhetorum veterum 
libros adverterit animum, non mediocriter, puto, desiderabit 
subsidia lexici technologici. Quod cum pace velim dictum Er* 
nestii, cuius manes succensere mihi non spero, utpote qui ipse 
libere profiteatur in fine praefationis lexici techn. 6r. rhet. 
p. XXIII: 'Quos mihi libelli iudices fingo et opto, 
scient^ quantas hoc genus literarum difficultates 
habeat; intelligent, cum talis libelli summa per- 
fectio ab infinito propemodum lectionis observa- 
tionisquelaborependeat^quamhumanumsityquae- 
dam non observare, omnia legere non posse^ Post 
hoc biennium centesimum vitae explebit Ernestii liber annum 
— progeniem adhuc non habet. Verum tamen viam ipse vir 
doctus digito monstrat, qua locupletiorem et erroribus iiberiorem 
thesaurum parare possimus, videlicet^^diligentius legendo, 
observando diligentius'. Hoc igitur in votis, ut plures, 
quam adhuc ausi sunt, aggrediantur rhetoricorum scriptorum 
reliquias iisque, quae alii praestiterunt , subsidiis instructi 
peculiarem singulis terminis arte et via tractandis operam 
navent. 

Ipse igitur pro mea parte conatus sum satisfacere his 
votis, cum pauca quaedam artis vocabula suscepi persequenda 
per totum rhetoricae ambitum — id enim primarium est, si- 
modo fructuosum studium esse nostrum cupimus; nisi enim 
totum tenemus, non licet recte iudicare de partibus. At si 
paucae sunt, quas illustrabimus voces, eo maioris mihi visae 
sunt momenti, notiones dico uoXiTi-Aog, ooq>iaTi^g, aoq^iOTrAog. 

9* 



132 Praefatio 

Sunt enim in nnmero earnm vocum tecbniearum, qnae nt non 
facile brevi demonstratione adnmbTantnr, ita accnrata trac- 
tatione tmprimiB indigent, qaoniam cam tota rlietorica doc- 
trina, praeeipne caot artis et definitionibna et partitionibns 
tam artam habent ratioaem, ut non pancornm locoram inter- 
pretatio es haram potissimum notionnm definitione pendeat; 
tantamqne dnbitandi praebnernnt materiam, nt non nnlli, iiqne 
rel novissimis temporibas, veram borum vocabalornm sensnm 
non sint assecnti. 

Atqae hac provincia ita stndebimns fungi, ut temporam 
ratione babita quo quaeqne sigaificatio modo ex etyma vocis 
vi orta sit demonstremnB. Illud enim iure postulamos non 
Bolum a qnovis liognae tbeBauro, sed vel masime ab buius 
generis commentatione , ut interpretando et observando origo 
qnaei et progreBsus vocabuli ad tempomm ordincm quam 
accnratissime enucleentur et qno vincnlo singnlae significa- 
tiones inter se coninnctae Bint, ad artis logicae leges in- 
quiratnr. ') 

Quibns praemissia aggrediamur notionem nokiTixog. 

1) Cf. KeiBig, VorlesungeiiQberlat. SprachwissBDscbaft, 
cd. Fr. Uaase, LeipE. 1839 p. 286. 



CAPUT I. 

De notione vocis noli%iy,6g. 

Scripsit de notione vocis noXiTVKog primns, quantam invenit 
Cresollius e societate lesu Armoricus in theatri rhet. 
1. Ic. 3 (a. 1620), ita tamen, ut paucis pagellis ^quis esset 
TtokLTrAog quidque TtokiTiy.bg a sophista et prae- 
stantissimo dicendi artifice dissentiret' non tam 
diligenter tractaret, sed potius neque auctoribus neque tem- 
poribus disiunctis leviter tangeret. 

Post eum aliquid suppeditant Langbaenius (a. 1638) 
et Tan. Faber(a. 1663) in adnotationibus ad Ps. Longini 
Tceql vifjovg libri c. I factis, quorum utriusque verba in eius- 
dem libelli editione iteravit paucis de suo additis lac. Tol- 
lius (a. 1694); Fabri adnotationem repetiit etiam Schaefer 
in apparatu Dionysii Hal. de comp. v. libro adiecto p. 6 
(a. 1808). Quae Morus textui Ps. Long. c. XXXIV subiecit 
(a. 1769), paulo remotiora sunt a nostro instituto. 

Tum aliquanto subtilius, sed ne is quidem ad rei integram 
cognitionem satis accommodate, de voce TvohTixog disseruit 
lo. Christ. Ernesti in lex. techn. 6r. rhet. p. 278sqq., qui 
'ut aliis locis congerendis supersedere possit,' nesoio quo- 
modo nos ablegat ad CresoUii inopias potius quam copias. 
Ernestii verba maximam partem nunc transierunt in Stephani 
thesaurum s. v. Pauci alii suo loco nobis erunt comme- 
morandi. 

Ex viris doctis recentioris aetatis nemo, quod sciam, hac 
de re subtilius inquisivit, nisi quod H. Baumgart(Ael. Ari* 



134 Carolus Brandstaetter 

stides als Repr. d. soph. Rhet. des II. Jahrh. d. 
Kaiserz. 1874), Ric. Volkmannus (Die Rhet. derGrie- 
chen n. R5mer' 1885; et in Hdb. d. Altert.-wissensch. 
Iw. Mtllleri* II 455sqq.O), Blassius (Die att. Bered- 
samkeit* II p. 107 et 383), quem intellegerent Ttoliriytdv 
?.6yov non potuerunt non declarare strictim. lam vides ipsorum 
veterum libros unum nobis relinqui fontem. 

Initium censurae nostrae faciamus ab Isocrate, qui quo 
sensu notione 7toliTiY,dg )^yog — hac enim locutione plerum- 
que hoc adiectivum adhibet proprieque id genus orationum, 
cui ipse indulget cuiusque disciplina valde gloriatur, ita ap- 
pellat — utatur propterea non facile est ad demonstrandum, 
quia solidis rhetoricae artis formis nondum usitatis orationum 
genera his temporibus non clare distinguuntur ipsiusque insuper 
Isocratis ovvTdy^ata suum sibi proprium locum yindicant. 
Exaremus igitur primum ea, quae Isocrates praebet, exempla, 
ut de sensu postmodo disputemus: 

Or. XV 46 legimus: nQorjQrivTai yQaq)€iv loyovg ov 7C€qI 
rcov v^eriQcov avfi^okaicov, aki! ^Ekkrjviy.ovg xal TtoXir iy,ovg, 
ovg anavreg av q^rjaeiav o^oioreQOvg elvai rolg f.iera iLiovaiy.fjg 
y.al Qvd'(.icav 7V€7Coirjf.iivoig rj roig €v dtxaarrjQlcp Xeyofiivoig. 

Ibid. § 260: iVa y.al rovro . Ttoii^aco cpav^Qov , ori 7t€Ql 
rovg TtoXtr ly.ovg Xoyovg fif.i€ig ovreg, ovg ly.elvoi (scil. ol 
7t€Ql rag €Qidag aTtovdatovreg) cpaaiv €lvai cpiXaTt^xdrjfiovag, 
TtoXi) TtQaoreQOi rvyxdvof.i€v alrcov ovreg. — II 51 : yai cpaaiv 
ol fi€v did rtov €Qiarixcov XoycoVj ol de did rcov rtoXir iy.cov , 
ol dh 8i aXXcov rivcov cpQovtficoriQovg eaea^ai roig avrotg 
TtlrjaidKovrag. In or. XIII 21 cum dicit: ov firjv d).ld avfi- 
7taQay.€X€vaaad'ai ye xal avvaa^^fjaai fidkiar av oifiai rijv nov 
Xoycjv rcov TtoXir itccov iTttfiil^iav , suas ipsius orationes 
notat ad €7ti€i}ceiav potius quam QriroQtytrjv utileis cumque rei- 
publicae arte coniunctas; quibus — totum genus si spectas, 
non praestantiam — pares sunt, quas hisce verbis notat ibid. 



]) Ubi hunc libram laudo, paginas prioris editionis notavi; altera 
editio (a. 1890) eadem praebet. 



De notionnm nohxixoq et ao^iatijg usu rhetorico. 135 

§ 9: ov (.lovov dh Tovxoigy aXka 'Aai rolg Tovg TCoXvvLY.ovg koyovg 
vTtiaxvovfikvotg a^iov eTCiTi/irjaat.^) 

Intellegimas ex his exemplis primnm Tovg 7cohTixovg 
Xoyovg ab Isocrate opponi Tolg Tcegl twv idlwv avfA^olalwv^ 
i. e. iudicialibns (XV 46), quae oppositio voce TcoXiTiyiog non 
adhibita iternm occnrrit or. XV 3 , 276 , XII 1 1 , deinde dis- 
iunctionem fieri inter TcohTtxovg Koyovg et IqiaTiAovg (XV 260, 
II 51, XIII 9, 21). lam vero quia hinc nondum certum de vi 
huius adiectivi iudicium facere licet, videndum est, qua ratione 
ipse Isocrates circumscribat notionem jcoXiti-aov Xoyov. 
Neque exiguam indiciorum copiam praebet, ut quid proprium 
sit httius notionis, quid adventicium, certo possimus disiungere. 
lam enumeremus, quae imprimis apta videntur : Or. XII 1 1 dicit 
Isocrates: enl to q)ikoaoq)€iv xai 7Coveiv xai yQacpecv, a dta- 
voTjd-eiTjv, xaTecpvyov, ov Tcegi fiixQciv Trjv TCQoalQeaiv Tcotovfxevog 
ovde TceQi twv Idlwv av^^okaiwv ovde TceQi wv aXkot Ttveg 
krjQOvatVy akka 7ceQi twv ^EXXriviy,wv xai ^aatXtxwv y,ai TColtTt- 
'Awv TCQayfnaTwv. ibid. § 2: (rovg dtVMVixovg loyovg edaag) 
eTCQayfxaTevofxr^v Tovg TceQi t(x.v avfirpeQOVTwv TJj Tcoket "^ai Tolg 
aXkotg 'EXkrjOt av/a^ovkevovTag. X5: ovg exQrjv TceQi Tag TCQa^etg, 
Iv alg 7CoktTev6f.teO'a, Tovg avvovTag 7catdevetv, III 10: fjyovfxat 
fidXtaTa 7CQe7covTag ifioi Tovg TceQi TcJy eTCtTr^dev/idTwv zai 
7ceQi TcJv 7ColtTetwv TcaQatvovvTag (cf. XV 85, 321). XV 258: 
Ttveg fiXaacprifiovat TceQi Twy Xoywv rcJv xoivwv xai tcJv XQV^^' 
fiwv. ibid. 276: oiz eoTtv 07cwg ^cotrjaeTat Tag v^co&eaetg 
ddUovg Tj fitKQag rj TceQi twv idtwv avfi^oXalwv , dXXd /,te- 
ydXag xai xaXdg xai (ptXavd-QW7covg y,ai 7ceQi tcJv xotvwv 
7CQayfidTwv. V 10: vo/iiaag ovde^coT av evQeOijvat yaXXiw 
TavTr^g vTcoO^eatv ovde xotvoTeQav oide /laXXov d^caatv fn^iiv 
avftcpiQOvaav, IV 189: Toig fieyaK v7Ctaxvov(.ievotg ov 7CQe~ 
7cet 7ceQi fitxQa dtaTQi^etv ovde TOtavTa Aeyetv, e^ wv 6 ^iog 
firjdev e7Ctdwaet twv ^cetad^ivTwv, Ex epistulis (quae si non 
sunt Isocratis, certe eum, cui debentur, Isocratis sententiam 
prorsus expressisse concedendum est) duos adiungam locos: 

1) Tcolmxov koyov commemoratio, quae est or. XV 77, a rhetorico 
usu remotior est. 



136 Carolus Brandstaetter 

€p. IX 7: f.irj Tovg '^dloTOvg tolg aY.ovovatv, aH i^ wv w(jP6- 
XriaovaL xal rag noXeig Tccg iavTcov xal Tovg akkovg ^'EXXrjvag, 
■et ep. V 4: TtQoatQBlad^ai dh ttjv Ttatdeiav Tfjv Ttsgt Tovg 1.6- 
yovg^ oig xqwiiEd^a Ttegi Tag Ttoa^etg Tag TtQoarttTtTOvaag 
TLad^ ei^aaTYjv ttjv '^f.ieQav xat fied^ wv ^ovXevo/iied-a TtsQt t(Zv 
y.otvwv. 

Itaque ex omnibns, quos coDgessimus, locis apparet earum, 
quas Isocrates significat, orationum proprium esse et commune, 
quod spectant ad communem civitatis sive totius 
Oraeciae ntilitatemO; atque id potissimum inesse puto 
adiectivo TtoXtTixog^ quale quidem exstat apud Isocratem. 

Vertemus igitur, nostratium lingua si licet uti, ngemem" 
nuizig ", quod muito accuratius usui Isocrateo respondere mihi 
videtur, quam, quod Latine non substituere non possumus, 
vocabulum *^civilis\ Ac ne nostrum quidem, quod est 
^politische Rede^ vel nStaatsrede'', sententiae ubique satisfa- 
cere monendum est; id enim ibi solum prorsus recte se habet, 
ubi orationes, quae de communibus Graecorum rebus sunt, 
notantur, velut or. XV 46 ; minime e. g. haec versio apta esset 
or.II51. 

Unus restat locus, cui haec interpretatio non prorsus vide- 
tur posse accommodari, nimirum or. XIII 19. 20, ubi postquam 
dixit: Xotnol d^ r}/.iiv elatv ol nQo fif.ioJv yevof.ievot xat Tag 
'/.aXovfiivag Ti%vag yQaxpat ToXfir]aavTeg, paulo post (his ipsis 
significatis) haec addit Isocrates: helvot d^ enl Tovg nokt- 
TtvLovg koyovg naQay.aXovvTeg , afieXriaavTeg twv akXwv twv 
nQoaovTwv avTotg aya&wv, nolvnQayfioavvrjg xai nXeove^iag 
vTteaTrjaav elvat dtdaaKalot (scil. quia vneaxovTo dtnaCea^at 
dida^eiv.) In promptu est, si verba urgemus, ad noXtTixovg 
Xoyovg pertinere etiam orationes iudiciales vel potius de iu- 
dicialibus orationibus solis hanc locutionem hic valere (cf. 
Finckh de auct. rhet. ad Alex. 1849 p. 7). Sed timeo, ne haec 
Isocratis verba premere non liceat, quia paulo neglegentius 

1) Cf. Dion. Hal. p. 535, 6 et 536, 6 R: Xiyuv xal nQdzzsiv xa 
noXiTLxa, Ps. Plut. v. X orat. p. 1025 Dueb.: inohxevaaxo xal ?Jy<ov 
xal ngaxxmv, PlatoProt. p. 319A: xa xrjg noXscDg Xiyeiv xal ngdxxeiv. 



De notionum noXmxog et ao<pi.ax7iq usu rhetorico. 137 

dicta esse mihi Yidentar. Acumen enim sententiae (§ 20) in 
eo yersatar, ut opponantur hi artiam scriptores rolg iQiGTixolg; 
similem aatem disianctionem qaia iam antea ita fecit Isocrates, 
at illos eQLGTtY^ovg, hos tovg nsQl tovg Ttoliri^ovg Xoyovg 
nancaparet, ne hoc qaidem loco, qaamqaam paalo diversi 
notandi erant, ab hac dicendi ratione discedere Isocrati libait, 
praesertim cam etiam horam hominam disciplina ad facaltatem 
earum, quas "^noliriyLovg Koyovg proprie appellare solet, ora- 
tionum componendarum valere diserte profiteatur. Sed quo- 
quomodo haec se habent, id certe constat ne hic quidem 
Isocratem notione noXixuov koyov contionales et iudiciales 
orationes ^technice' comprehendere. 

Notionis tcoXctixov koyov ea qua supra descripsimus pote- 
state adhibitae exempla prorsus respondentia non facile ex 
aliis scriptoribus colliguntur praeter eos, qui de ipsius Isocra- 
tis orationibus loquuntur, velut Dionysius Halicarnassensis (v. 
p. 171) et Suid. s. v. 2€^i]QLav6g. Fortasse verba, quae le- 
guntur Ps. Dem. or. LXI 44, ex Isocratis dicendi usu apte inter- 
pretanda sunt. Nobis vero tamquam gravissimum hoc sta- 
tuendum videtur: Qui putaverit cum technica generum cau- 
sarum distributione apud Isocratem adiectivum nokirrAdg 
aliquam habere rationem, a vero aberraverit. Ut enim omnino 
notum est clare et distincte trium generum rhetoricae eum 
nondum ' mentionem facere, ita ne hac quidem voce, quod 
dicimus ^technice', utitur.*) Prorsus igitur negabimus — quod 



1) Ut vero cogDoscas clarius, quam plerique putant, perspexisse 
Isocratem esse genus orationum in ostentatione positum et ab aliis orationi- 
bus disiunctum, en habes exempla nusquam coUecta vocum im6eixvvvat, 
inidei^ig, imdeixtixog uBUT^&tB.Tum ab Isocrate: X Xb fjir^6hv iTCiSsixvvg 
rmv ifjLaviov (de Helenae laudatione); idem XI 9, ubi a Blassio deletur; 
IV 44 iv xalg navriyvQeaiv imdti^aa^ai xag avx<ov svxvxiag (cf. IX 4. 
XV 315). Y 21 6 vvv imdsixvvfisvog Xoyog (cf. V 25). — XV 1 ?.6yoi 
jj uQog dycjvag rj nQog inidsl^stg yiyvofisvoi. V 25 loyog nsQl anov- 
6al(ov nQayfidx(ov — nQog inldsi^tv ysyQafifisvog (cf. epist. I 2). XII 271 sq. 
xovg StdaaxaXtxovg xal xsxvtxovg Xoyovg — xovg nQog xag im6si§sig 
ysyQafXfjiivovg, V 93 ini6. notovfjtsvog — avfi^ovXsvwv, IV 17 ini6. notov- 
fjLSvog — 6ianQd§aa^ai xt ^ovXofJtsvog, XV 55 ini6. notovfJtsvog — xQtvo- 



138 Carolus Brandstaetter 

inveniemus apud alios multos rhetores — oppositionem esse 
inter demonstrativas orationes et ^nohTiTioig^ loyovg apud 
Isocratem, — 

Huc accedit alter apud eundem vocis TtohTiKog usus — 
omitto enim omnia quae non spectant ad res rhetoricas — ab 
eo, quem adhuc demonstravimus , louge discedens. Legimus 
enim or. IX 10 (Euag.): (Tolg f.iev TtoirjTaig s^eaTi) f,iri fiovov 
Toig T€Tay/.i€voig ovofiaatv, aXXa Ta jnhv ^ivoig, tcc de zacvoigy 
Ta dc f.L€TafpoQalg (drjkwaaL) zal itirjdiv naQaXiTteiv, aXXa TtaaL 
Toig €l[d€ai dianonuXai ttjv nolrjaiv' Toig dk n€Qi Toig Xoyovg 
ovdkv €^€aTL Twv TOiovTwv, akk' anoT6(.iwg xai twv ovo/iid- 

TtJV TOig TtoklTlZOig flOVOV 'Aal TWV €vdv(.irifiaTWV TOig 7t€Ql 

avTag Tag 7tQa^€ig avayxaiov eoTi xQfiad^ai. TtokiTcaa igi- 
tur oi/oV^ara appellantur, quae paulo antea dixit TfTa^/^^^va^ 
opponuntur iis diserte §iva, xatva, /n€TacpoQal, i. e. peregrina, 
nova, translata. Qui usus unde repetendus videatur, si quae- 
rimus, illud certum puto esse TtohTtxa haec vocabula ab Iso- 
crate nuncnpari propterea, quod in publico civium usu adhi- 
beri solent iisque, quas a multis scriptoribus nohTiTiag appel- 
lari videbimus, orationibus sunt accommodata; quae quidem 
vocabula quamquam sunt haud dubie, quae ab omnibus intel- 
legantur, tamen hoc non solum notionis civilium vocabulorum 

fxsvog xai xivdvvevwv. V 17 inld. noiovfxevog — nQOXQBnmv int nQcc^etg, 
XI 44 inlS, noiovfievog — vnodsl^ag wg xQh • • Tioielv. XII 233 rezv/ijxwg 
wvnsQ ol xaxoQd-ovvxeg iv xalg iniSei^eaiv. XV 147 inlS. noielaO^ai iv 
navT^yvQeai xal l6ioig avXXoyoig. — IV II 6eov xovg fjihv ?>6yovg d(peXwg — 
xovg 6^ ini6eixTixajg exeiv (= dywvag negl xwv avfjLpoXaiwv — elg 
vneQ^oXriv nenoirifisvovg. ceterum hoc loco suppleas Blassii var. lectiones 
ex Ps. Dion. art. rhet. p. 410, 4 R. ubi ''doipalwg). dywviaxrjg et noiTjx^g 
loywv disiuDgitur XIII l| (cf. eipist. l 2 etarjyrjf^a — noirjfjta). Hic igitur 
in incunabulis vides terminum, adultum Aristotelis in arte. 

1) velut or. IV 79 ovxw nohxtxwg eixov. ib. 151 ov6€ bfialwg ov6b 
xoLVwg ov6h noXixtxwg ov6inox* ifiiwaav. ib. 171 xwv noXtxtxwv i^eaxTj- 
xwg. IX 46 nohxixog r^ xijg n6).ewg 6totxriaet. ep. IX 13 iyxQaxiaxaxog 
xal 6ixat6xaxog xal nohxtxwxaxog. — Ceterum or. XIII 12 cod. J et 
mg. P perperam habet TroAtn^fov. Tro/jyr^jfoi; suspectum. noixiXovl>o\ir.\ 
quid si proponam notxiXov xal xtvrixtxovt ad xivrjxtxov cf. dxtvijrwg, 
quod sequitur apud Isocratem, et Spengel rh. Gr. I 431, 2S. 



De Dotionum noXaixoq et ao<piazrjg usu rhetorico. 139 

propriam esse opinor; qnod, qno inre dieam, etiam clarius 
perspicietnr, si ex aliornm scriptornm — omnibns enim tem- 
poribns hic dicendi nsns valnit — similibns locis apparnerit, 
his popnlaribns (Cic. Or. 19, 64) yocabnlis non minns interdnm 
opponi Yocabnla nimis trita.O 

Plato mnlto clarins qnam Isocrates — idque iam ante- 
qnam isocrates omnino ad scholas habendas accederet — per- 
spexit natnra qnodammodo ad nnnm genus pertinere orationes 
contionales et indiciales, qnamqnam rhetoricam ipsam etiam 
in privatis collegiis locnm habere profitetnr, cnius rei testi- 
monium exstat in Phaedro p. 261 A (cf. Quint. inst. II 21, 4). 
Ibi enim Socrates dicit: oq^ ovv ov t6 /.ikv oXov i) QrjTOQtKfj 
av str] TixvTi ipvxaycoyla Tig dia koyiov, ov fiiovov iv dixaOTTj' 
Qioig xal 0001 aXloi drjf.i6Gioc GvXXoyoi, aXXa xori ev idioig, 
ad qnae Phaedrus maxime statui technicae tractationis, qni tnm 
erat, accommodate: ov (,ia t6v JLa ov TtavTaTtaoLv ovTcog, 
alXa jiidktGTa f^iv Ttwg 7t€Qi Tag diKag XiyeTaL t€ ytal yQa- 
q)€Tat Tixvji, Xiyerat de xal TteQi drjf.tr]yoQLag' ent nXiov de 
ovY. axrjytoa; snnt profecto al drjfirjyoQLaty qnae ev Tolg alXotg 
drjfiOGtotg GvXkoyotg locnm habent. Haec etiam melins per- 
spicinntnr, si apposnerimns notabilem locnm Sophistae p. 222 
CD: Trjv di ye dtxavty.fjv xai drjf,irjyoQiiii^v xai TtQOGOfitlriTt'- 
y.riv^ ev av t6 ^vvoXov^ Ttt&avovQytwqv Ttva fA.Lav Tiyvr^v TtQOG- 
etnovTeg .... Trjg dij Tttd-avovQyixfjg dtTTa Xiycofiev yivrj 
. ,, TQ fiev ereQov IdLcjc, t6 de drjftoGLa ytyvofievov (cf. pol. II 
p. 365 D GocpLa drifxriyoQty.fi y.al dtxavtKi^). Vides effici t6 
drjftoGLcjc ytyvofievov yivog illis dnabns speciebus, iudiciali et 
contionali, ubi antepositnm iudiciale genus notari velim. Haec 
duo genera apud plerosqne rhetores posterioris temporis no- 
mine ^TtoXtTtyrj QrjTOQtxrj^ sive ^TtoktTtyot Xoyot comprehensa 
esse inveniemns, Platonem statuendnm est nondum his ter- 
minis nsnm esse — nt transeamns hoc loco privatas orationes 
rhetoricae adnnmeratas et omnino seu improbatum seu igno- 
ratum epidicticnm genus, id monuisse contenti, qna ratione 



1) Flura de hoc usu v. iofra p. 175 sq. 



140 CaroluB Brandstaetter 

Yolkmannus (Rhet. d. 6r. u. B.^ p. 18 et apud Iwan. MttlL II 
p. 461 adn.) sibi persuaserit, illam ngoaofiikrjriTifjv (cf. Quint. 
inst. III 4, 10) esse qnod dicit 'Kunstberedsamkeit^ nos non 
assequi. 

lam vero nostrum est pauca dicere de aliquot locis, ubi 
revera Plato voce TtokiTixdg certos quosdam notat sive Xoyovg 
sive ovyyQd^fiaTa: dico Pbaedr. p. 258 D rlg ovv 6 TQOTtog tov 
xaXcHg re nai firj yQacpetv; deofie^d ti, w WaldQe, ^dvoLav tb 
neQl TOVTCJV i^eTdoai nai akkovy oarig TcwTcori ti yiyQaq>ev 
rj yQdxpei, e%Te tzoXit tY,6v avyyQaftfiaetTe id twTtnov 
xtA., ubi recte addidit Hermias (Astl77): noXtTtxov liyet 
Tov voftod-eTtxov 7] ovfi^ovXevTtiiov. Significantur enim a Pla- 
tone , si intente inde a p. 257 D sententiarum seriem perse- 
queris, nomine TvoXiTtTiov avyyQdfxfiaTog rogationes a viris in 
republica versantibus conscriptae (p. 258 A), propter quas avy- 
yQaq)elg et XoyoyQdqot (p. 258 A. B. C) a Platone vocantur ; 
non comprehenduntur hac notione iudiciales orationes. Atque 
Hermias modo laudatus quod pergit ^ idtioTtxov tov dtxaart- 
Y,6v ij dtyiavtx6v\ mihi non probatur. Nam praeterquam quod 
vocibus rtoXtTtY.6g et idtwTtyc6g adhibitis genus contionale et 
iudiciale ab uUo scriptore disiungi nequaquam memini (vide- 
tur confudisse cum hac Platonis distinctione usitatissimam, 
quae est inter drjftoatov et idtwTtiwv Xoyov dtiiavtY.6v), Plato 
iudiciales orationes semper ita commemorat, ut ad illum, qui 
est drjfioaia, usum eas adnumeret; eo vero, quod ad privatum 
hominem spectant, nusquam hae orationes a demegoriis apud 
Platonem dignoscuntur. Ad haec omnia cf. Phaedr. p. 261 
A B, soph. p. 222 G D et 225 B, supra laudata; praeterea Theaet. 
p. 173 D: dtTiaaTi^Qtov r^ fiovXevTi^Qtov {dtK. iterum primum 
locum tenet) ij rt xotv6v allo r^g Tcokewg avveSQiov, quae 
respicit ib. p. 174 C: idia Te avyytyvofievog 6 TotovTog eyMaTq) 
Tcai drjfioaicf, OTceQ aQXOfievog eleyov, OTav kv dtYaaTrjQtq) tjtcov 
aXlo&t avayKaad"^ . . dtaleyead^at. Neque minus in 7coltTtx,oig 
^vXkoyotg orationes iudiciales locum habere dicit Plato in 



1) Cf. Gorg. p. 451 BwoTteQ ot iv t(5 6rifi(o avyyQafpofisvoi cum schol. 



De notionum TtoXizuebg et ao(pioti]g usu rhetorico. 141 

Gorg. p. 452 E : ro Tcel&etv eycoy^ olov %^ elvat roig koyotg 
ytai ev dtxaorrjQlq) SiyiaaTag nat ev (iovlevTrjQtii) ^ovXevTag 
(iterum d^Korcrr. antepositam) xal ev ixTiXrjol^ic eytAXrjataaTag xat 
ev aXXtff ^vXkoyq) TtavTt, oaTtg av TtoltTixog ^vlkoyog^) yiy- 
vrjTat, nbi tvoL ^vkkoyot pnblici potissimnm et a mnltis fre- 
qnentati intellegendi snnt (coU. Gorg. p. 452 £ to Ttki^&rj. 454 
E €v dtxaaTr]Qiotg Te nat aklotg oxkotg. 456 C ev Tthfid-et. 
459 B h ovx etSoat — eviavi^a ye. Entbyd. p. 290 A Xoyo- 
Ttotov Tixvrj . . dtKaaTwv Te nat iy^xXrjaiaatwv xai twv aXXcov 
oxXwv xT^Xr}aig). Intellego igitnr illo loco, de qno agitnr 
(Pbaedr. 258 D), idicjTtyLa avyyQafifiara, qnaecnnqne non com- 
ponnntnr a civilibns viris in reipnblicae administratione, velnt 
ipse Lysiae amatorins iis accensendns esse mihi videtnr. 

In Phaedro non mnlto post ea qnae tractavimns, verba 
legimns haec (p. 277 D): dg etTe ^vaiag r/ Tig alXog nwTtoTe 
eyQaxpev 7] yQatpet idiq rj dr^fioai^jc [voiAovg Ttd^eiii] avyyQafifxa 
TioktTixov yQaq)0)v xai fneydkrjv Ttva ev avTf^ ^e^atOTrjTa fiyov- 
lievog xtL , qnae verba qnin referenda sint ad illa p. 258 D, 
mihi qnidem non est dnbinm. Gonfiteor antem me non posse 
expedire hnnc locnm — si modo dicendi nsnm Platonicnm 
nolo neglegere — , nisi praeter verba ^vofxovg Ttd-elg" a Schlei- 
ermachero deleta expnngo etiam verba TtoktTiTidv yQacpwv 
{yQa(pwv del. etiam Badham): nam altera ex parte voces no- 
ktTtzog et dri^oaiq Platoni inter se non differnnt (cf. Phaedr. 
p. 261 A et soph. p. 222 D cnm Gorg. 452 E; Gorg. 484 D idiav 
r| TtoktTiYTiv pro antecedente idict xai driiioaia)^ altera ex 
parte i8i(jc pngnat cnm notione nokiTixog vel secnndnm ea, 
qnae ad Phaedr. 258 D modo exposnimns. Statno igitnr verba 

1) £x toto hoc dialogo iioxisse definitionem illam rhetoricae Gorgiae 
adscriptam (cf. Qointil. II 15, 24), quae ezstat ap. Walz. VII 33, 28, Spen- 
gelios primus dixit atque est manifestum. Neque Speogelium (art. script. 
p. 35. de rhet. Arist. p. 4) neque Yolkmannum (Rhet.' 4) vidisse, quod non 
minos manifestum est, nimirum in hac definitione pro ?,6yoiq scribendum 
esse "^ovkXoyoiq^ valde miror; profecta enim sunt haec verba ex Gorg. 
p. 452 £. avXXoyotg pro Xoyoig reposuit Schleierm. Phaedr. p. 278 C. 
£adem corruptela subesse mihi visa est in schol. ad Fhaedr. p. 261 B (ed. 
Bait. p. 964»» 36). 



142 Carolus firandstaetter 

^ yQaipei idia rj drii.ioaL(^ avyyQaf,t/4a respondere verbis illis 
yQaxpu eXre 7toliTiy.dv auyyQaf.if.ia eive IdLwrrAov^ Yoeem 
jcoXiTiKov glossema esse ad vocem drifioaic^y repetitum fortasse 
ex ipso illo, qai anteeedit, loco. 

Addendus locus eiusdem dialogi p. 278 C: {Uyot) ot hte- 
axeU.ov keyeiv Avai(f re xai eX rig aXkog avvTlxhjat loyovg, 
y.al ^OfirjQCi) xcri eH rig allog av Ttoir^atv xptlrjv ^ Iv ojdfj 
avvteO^eiy^e , zQiTov de ^okuivi xo/ oaTig iv nohTixoig koyoig 
vofiovg ovofidtiov avyyQafifiaTa eyQaipev. Etiam hic adstipulor 
Schleiermachero "probato, ut videtur, etiam Stallbaumii auc- 
toritati, qui pro loyoig scribit avXXoyoig (cf. s. p. 141 adn.); 
certum est tertio hoc genere comprehendi eadem, quae supra 
appellavit Plato 7toXiTiA.d avyyQdfnfiaTa, quod opportune fir- 
matur verbis p. 278 E TtoirjTrjv ij koyiov avyyQaq)ia rj vofiio- 
yQd(pov 7tQoaeQelg. 

Denique ex Menexeno, qui est inter dvTikeyofnevovg 
dialogos, unus ad nostram rem spectat locus, p. 249 E ha 
yMi av&ig aot 7toXXovg xai -/.aXovg TtaQ^ avTrjg koyovg ^toi.iTt- 
y.ovg dnayyilXio, ubi significantur tales orationes, quales sunt 
laudationes funebres, nimirum ad civilem spectantes vitam, ad 
epidicticum autem numeratae genus. 

lam igitur in universum de Flatone dicendum — ceteri 
enim, quibus vox ^tohTiAog invenitur, loci a nostro instituto 
prorsus abhorrent *) — vere technicam vocis ^toliTiAog usur- 
pationem apud Platonem non inveniri ; immo hoc solum constat 
paucis quibusdam locis 7toXLTiy.d Platoni appellari ea avyyQdf.i" 



1) Nibll tribuo lougiori, quam ut bic exscrlbatur, loco Diog. Laertu, 
qui confusam quandam dicendi generum partitionem in vita Platonis (III 87) 
exarat. Fortasse iure opinor verba "^xal xazr^oQlaq mutato accusativo 
in dativum transponenda esse post primi membri verba iv xalq ixxXrioiaig; 
facile enim post baec excidere illa potuisse, in margine adscribi, falso loco 
inseri in promptu est; quo facto omnis offensio toUitur et cum aliorum 
rbetorum partitionibus baec disiunctio concinit (cf. Dion. Hal. p. 1094, 
12). De buius loci potestate item atque ^o iudicavit contra Spenge- 
lium Lerscbius in mus. Rben. 1842, 181; cuius baec partitio sit, dubium 
sibi esse profitetur etiam Yolkmannus (Rbet.^ 565 adn.). 



De notionum nohxixoq et aocpiazTjq usu rhetorico. 143 

fiaTUj qnae ad reipublicae administrationem spec- 

tant. — 

Apud Arialo-telem locutio 7colLTix6g loyog nusquam, 
quod sciam, invenitur, nisi quod in arte rhet. p. 1359'' 12 inter 
var. lect. adspersas margini edit. Venet. "^TcokiTtxolg propter 
antecedentia verba male intellecta exstat pro eo, quod sanis- 
simum est, aocptatrAolg Xoyocg. Ac ne in generum quidem 
tripertita disiunctione haec vox adhibetur. Neque licet pro 
testimonio talis usus afferre Quintiliani verba (inst. III 7, 1): 
^quod genus (scil. epidicticum) videtur Aristoteles atque eum 
secutus Theophrastus a parte negotiali, hoc est TcgayfxaTiY.^j 
removisse totamque ad solos auditores relegasse', quamquam 
in tali disiunctione alii rhetores vocem /tohTCTiog non repu- 
diarunt. Haec verba unde Fabius sumpserit, ignoro; talem 
autem distributionem vere esse Aristoteleam nemo ibit infitias, 
si contulerit artis rhet. p. 1391** 16: coaavTwg dh xori h Tolg 
BTVidsrATr/Mlg' waTCSQ yag nqbg ytQiT^^v tov d-ewQov 6 koyog 
avv€aTrjy,€v, okcog dh yfnovog iaTiv aTcXwg xQtTrjg iv Tolg no- 
}.LTtY,oig aywatv 6 Ta ^rjTOvia^va 'aqIvwv' Ta t€ yaQ a^cpta- 
^rjTOV^€va l^rjT€iTat nwg €X€t Yai 7C€Qt wv ^ovk€vovTac (cf. 
Speng. comm. II 262): diserte enim ab ostentationibus, in qui- 
bus spectatur tantum et auditur, disiunguntur nohTtxot aywv€g, 
h. e. civiles causae, comprehendentes genus delibera- 
tivum et iudiciale, quae sat luculenter notantur vocabulis 
Ta af.t(pta^rjT0Vf4€va et n€Qt cov ^ovXcvovTat.^) Olare igitur 
perspexisse hanc generum differentiam Stagiritam neque ad 
significandam eam prorsus respuisse terminum 7co).tTtyidg con- 
stat. Nec minus in arte rhet. p. 1403** 34, ubi de actione ora- 
toria sermo est, qui dicuntur, noltTtxovg aycdvag ad delibera- 
tivum et iudiciale tantum genus referendos esse vel inde se- 
quitur, quod in epidictico ne locum quidem habere vn6y.Qtatv 



1) cf. p. 1391** 27 avfifiovksvovTsg xal imdeixvvfievoi xal afi(pia- 
^rixovvxeq. — Arist. eth. Nic. p. 1181*4 commemorat xovq Sixavixovq 
xal drifXTjyoQixovq Xoyovq dicitque in iis versari xovq nohxevofzsvovq. 
Ceterum hoc loco vel Aristoteles iudicialibus orationibus primum locum 
tribttit, quod dico propter ea quae dicturus sum p. 191 adn. 2. 



144 Carolus Brandstaetter 

saepius rhetores testantur, velut Isocr. Phil. 26, Dion. Hal. 
p. 1117, 3et 13R. 

Notabilis dicendi usus in eadem arte observatur p. 1396' 5: 
TtQWTOv /ii€v ovv del Xa^eiv ort nsgi ou del kiyeiv xal avXlo- 
yltea&aL eite nokiTi^Kq) avlkoyiajii(p «l'^' OTCoupovv, avayzaiov 
xal Ta TovTi^ €X€iv vTtaQxovTa, Dicit enim noliT czovg avk- 
loyiaiiovQ haud dubie eosdem, quos QrjTogtxovg nuncupavit 
p. 1357' 23. 1358' 11, quosque diserte disiungit adialecticis syl- 
logismis 1358' 11. 1395"^ 24 sive a logico syllogismo 1355' 13 
sive ab eo, qui aycQificSg fit ]d9&' 1, nimirum significans, quae 
proprie dicuntur, enthymemata, de quibus subtiliter in 
artis initio Aristoteles disputat (cf. 1355' 6 eaTc dh anodeL^ig 
QrjTOQtytfj evdvfiri(.ia). Quod inde nimirum repetendum est, 
quia rhetoricae ipsius maior ac gravior pars, in qua quidem 
praecipue illa ev&vf,ii^fiaTa desiderantur M, posita est in civiii- 
bus, quas modo tetigimus, causis. 

Faulo diverso modo legimus in arte rhet. p. 1354^ 22 dta 
yaQ TOVTO Trfi avTrjg ovarjg ine&odov TceQt to. drjf.ir^yoQiKa xai 
dfKavtKa xai naXltovog xat TtoltT tnoJTiQag Trjg Srjfirjyo- 
Qtzrjg TtQay ftaTetag ovarjg rj Tijg neQt Ta avvaXlayfiaTa, 
TteQt fiev eKetvrjg ovdev Xeyovat, neQt de tov dtzd^ead-at rcavTeg 
TtetQtivTat Te%vokoyeiv, OTt ijttov eoTt TtQo eQyov Ta e^o) tov 
rcQayfiaTog liyetv evToig drjfiriyoQr/.oig xat ^ttov eOTt xay.ovQyov 
rj drjfirjyoQla StKoXoyLag, aXXa xotvoTeQOv {oTt y,otv, R5mer, quem 
cf. ad h. 1. et prf. p. XII): intellegendum enim arbitror illud 
^TtoktTtKCJTeQag ratione praecipue habita eius, quod sequitur, 
''KoivoveQov^ hunc in modum: ^quamquam ad publicam utili- 
tatem magis pertinet' contionalis quam iudicialis oratio. Nemo, 
puto, non cogitabit delsocratis illo dicendi usu, quem prae- 
terea propter eandem generis iudicialis contemptionem conferre 
licet (v. Isocr. or. IV 188; XII 11. 240; XV 2. 3. 41. 42. 228. 
276; praeterea v. Speng. comm. ad hunc Aristotelis locum). 
Ac ne Giceronis qnidem verba (ad Att. II 1, 3) aliena sunt. 



1) Cf. Philod. Yol. rhet. p. 311, 13 Sudh. xal Ttohxixbg yovv zoiovxm 
ovV.oyiafiwi ;f()^Ta/. cf. ibid. p. 314, 5. 



De notionum nohxrxoq et do^Loxriq usu rhetorico. 145 

quae afferantur, baece: 'Fuit enim mihi commodum, quod in 
eis orationibuSy quae Pbilippicae nominantur, enituerat civis 
ille tuus Demostbenes, et quod se ab boc refractariolo iudi- 
ciali genere abiunxerat, ut GefxroreqoQ rtg xal 7ioXiTr/xoT€Qog 
videretur, curare, ut meae quoque essent orationes, quae con- 
sulares nominarentur/ 

Neque paenitebit Aristotelis unum bis adiungere locum 
artis poeticae, quem in boc sententiarum nexu transire fas 
non ^st: (c. VI p. 1450** 4) tqItov dh ^ diavoia. xcvro de ia- 
Tiv t6 "klyeiv Svvaod-at, Ta evovTa xal Ta aQfiOTTOVTa , 07UQ 
hcl Tcov koycjv Trjg^i ohijxfii; zal QrjTOQiricr^g fQyov eaTiv ol 
fiev yoQ aQxaloc rc oXi r i x cJ g enoUvv leyovTog, ol 8e rvvSrp 
TOQiAwg. Hic locus, si quis alius, demonstrat, quantas dim^ 
cultates interpretibus vox 7tohTL%bg praebeat. Nam Godofr. 
Herraannus, M. Scbmidtius, Susemiblius, Ritter, Vablenius — 
suam quisque interpretationem profert. Equidem in summa rei 
accesserim G. Hermanno, qui rtoXiTiMog Xiyeiv significare ad- 
notat: "^ita verba facere, ut civilis prudentia postu- 
lat\ Quae iam sequuntur: 'ita ut aliquid suadeatur vel 
dissuadeatur, cum plerumque tragoediarum argu- 
menta in eo versentur, ut de publica civitatis ali- 
cuius utilitate agatur' minus mibi probantur, in bis enim 
nimis premit reipublicae notionem, cum mibi quidem potius 
in universum de communi yitae utilitate rerumque necessitate 
(quod nos dicimus „praktisck'* sive „5acA//cA ") cogitandum vi- 
deatur (cf. infrap. 159). 'Pr^TOQiyiwg autem Uyeiv Hermannus in- 
terpretatur "^disceptare aliquid in utramque partem, 
magis cognoscendae rei causa quam ut suadeat vel 
dissuadeat', quibus convenienter mibi videor apponere : ita 
ut ad artis demonstrationem poeta spectet. Invenimus igitur, 
si modo loci sensum assecuti sumus, non obscura indicia dis- 
criminis illius, quod est inter noliTixoig et eTtideiATiKovg j6- 
yovg. Respondet enim, non prorsus par est buic disiunctioni 
illa Aristotelea, quae instituitur inter aycoviairAfjv et emder/- 
Tzxj^v seu yQacpr/ijv U^iv, de qua v. p. 179 n. 1. Ceterum ad 
illustrandum bunc artis poeticae locum non nibil conferre mibi 

Leipziger Studien. XV. 10 



\ 



146 Carolus Brandstaetter 

videtur Dion. Hal. p. 463, 13 et epit. libri de imit. II 2, 11 
(p. 21, 20 Us.), quod notasse satis habeo.') 

lam eonstare puto non deesse in Aristotelis libris — fru- 
stra enim de ceteris Bonitzii copiosissimos indices adii — in- 
dicia, ex quibus colligamus non ignotum fuisse philosopho 
usum Yocis TcoXLTiY.bg ea potestate adhibitae, qua de delibera- 
tivo et iudiciali' generibus potissimum yalet, disiunctis a de- 
monstrativo; sed vere technice in rhetorica doctrina tamquam 
termini loco Aristotelem hanc vocem usurpasse probari nequit. 

Accedimus iam ad eam, quae disputandi et litigandi non 
paucis dedit ansam, rhetoricam quam dicimus adAlexan- 
drum. Ac nobis quidem id satis erit via ac ratione demon- 
strasse, quo sensu ab eius auctore adhibeatur notio nokiTixov 
loyov. Qua de re non nulli disputarunt, verum tamen paucis 
mihi res est repetenda. Nam Lerschius, qui infelicissime, 
quantum scio, omnium de hoc libello commentatus est, servata 
communi omnium codicum scriptura cap. I (Sp. rh. Gr. I 174, 
15 sq.) tria genera adnumerari ab auctore Tolg TtoXiTtxolg 
Xoyoig vehementer defendit (Sprachphilos. II 286; mus. Rhen. 
I 176 — 192; Ztschr. f. d. Altw. 1846, 939). Cuius sententiam 
neminem iam puto probare neque ego probo vel propterea, 
quod Spengelii emendatio in initio libri utique mihi videtur ac- 
cipienda. Atque vel hunc nostrae commentationis futurum esse 
spero fructum, ut certum sit, si modo quarti vel tertii a. Chr. n. s. 
caput huius libelli primum est, illa verba "^Tqla yivrj twv noXiTL- 
Ytov eloL Xoytov, ro f.iev drjiiirjyoQLzdv, t6 de l7tL5eiy.TLy.bv, to 6e 
dLy.aviy.bv sana esse non posse. Ac ne V. Rosius quidem iure 
in Aristotele pseudep. p. 136 hac de re dubius haesitare mihi 
videtur, cum dicit: i,etiamsi duo tantum in initio libri auc- 
torem praeter codicum auctoritatem statuisse genera credas. "^ 
Contra illam Lerschii sententiam suam, quam protulerat in 
ovvay. Texv. p. 186, defendit in comm. ad art. rhet. ad Alex. 
p. 228 Spengelius; postea (1849) iterum Spengelium defen- 
dit Finckhius (in commentatione de auct. rhet., quae dic. ad 



1) V. quae infra dicemus de Polybii quadam locutione p. 159. 



De notionum nolixLxoq et aoq^LOxriq usu rhetorico. 147 

Alex., Heilbronnae p. 8 sq.), ad qaem ab omDibus, qui post eum 

hanc rem tetigerunt, relegamur. Spengelius et Finckbius con- 

sentientes negant probari posse auctorem epidicticum genu& 

agnovisse — optimo iure etiam mea sententia; videntur autem 

iusto longius procedere, cum putant eum yivog l7cideLy,tiyi6y 

non constituisse , quod non ita mihi probatur. Gerte ad no- 

stram rem hoc statnisse non satis est: nobis enim, ut accurate 

rem delineemus, hoe est quaerendum, num ad loyovg ^co- 

XiTiy,ovi; eas, quas cap. XXXV tractat, oratione& 

auctor adnumeret, si minus, quid de his orationi- 

bu8 hoc loco tractati« iudicandum sit. Qnae ita mihi 

videntur disceptanda: 

Auctor rhet. ad Al. (Sp. I 174, 15) haec exhibet: dvo yivrj 

T(Zv fCoXiTiy.wv eiai J^^ytov , rb fuv drj/nrjyoQiydv , ro dh diy.a- 

vixov eXdrj dh tovtcov eTCTa, 7CQ0TQ€7CTixdvj a7C0TQ€7CTiydv, ly- 

yio/LuaGTi^xov, xpeyTizdv, y.aTrjyoQiyov, aTCokoyrjTr/.ov xai lle-raa- 

Tiy.ov »; avTO y.ad- avTo rj rcQog akka. Ta jiuv ovv eYdrj tcov 

Xoycov ToaavTa aQid-fic[i laTi, XQr^a6(,iE\^a dh avTolg €v t€ Talg 

yotvalg drjitirjyoQlaig yal Talg tcsqI tcc avf,i^6Xaia diy.aiokoylaig 

y.al Taig idiaig 6f.iiXiaig. Profecto occasiones, quibus nolt- 

Tiy.ovg X6yovg adhiberi putat, tam clare his verbis scriptor 

artis enumerat et tam perspicue dicit, quae genera 7coltTty.bv 

koyov efficiant, ut nemini dubium esse possit, quin orationes 

ad solam artis ostentationem factas meraque in laudatione aut 

vituperatione versantes ad eos pertinere minime censuerit. 

Atque errat, si quis ex iis, quas €\8og lyxcofiiaaTtybv et t/^ex- 

Ttybv appellat, speciebus aliud quid colligendum putat. Hae 

enim species non minus quam ceterae in iis, quas notavit, 

civilibus orationibus locum habent; quod elucet primum ex 

iis, quae dicit Sp. I 186 — 188: nQod^efievot 6h naltv ecpeSfjg 

To T€ €yycofitaaTty,bv eldog yat to xptyTiy.bv neQtXa^cofxev, 

2vlki^fidrjv fihv ovv laTtv eyxcofitaaTtybv eldog 7CQoatQ€a€cov 

y.al nQcc^€cov yal Xbycov €vd6^cov av^rjatg xat fir] nQoa6vTcov 

avvotK€icoatg . . . €natv€Ta fihv ovv laTt nQayfiaTa Ta di- 

y.ata yal tcc v6f.it/.ia Y,al tcc avfncpiQOVTa yai Ta Kala xat tcc 

Yidia xcfi tu ^^dta nQax^fjvat . . . d€i dh Tbv evkoyoivTa 

10* 



148 Carolus Brandstaetter 

derKVvetv rolg loyotg wg Tovrq) Tf/7 av&QcoTto) /y rolg TtQayf.iaaiv 
VTiaQxei TL TOVTOJv VTz^ avTov Y.aTBQyaad-Bv tj di^ avTOv TtoQi- 
aO-hv 7] *'x TovTov kuiav(.i^alvov rj eveKSv tovtov yivofievov r/ 
ovz avev tovtov eTtiTeloifxevov. Non abhorrui a tot verbis 
describendis ; haec enim si tecum reputaveris simulque ad- 
sumpseris, cum quae exstant apud Speng. I p. 186, 24— 188, 
10, tum maxime exempla ibi allata, non iam dubitabis, quin 
i/x. et xpeyiT. eldog huic rhetori sit ea species, qua in *^civi- 
libus' orationibus nostram rem augeamus, contrariam minu- 
amus. Quod etiam magis his firmatur locis, quibus diserte 
dicit de his speciebus in contionali et iudiciali genere usur- 
patis: p. 189, 23 Totg f.tev ovv xaTrjyoQoiaLv €x twv toloutcov 
7] avyyvwf.trj TteQiaLgeTea xai, wg jtQOTeQOv eHQTjTaL, dt« Twy 
av^ijaewv noXkwv aXTLa y,axwv tq: tc5i/ evavTiwv eQya derArea 
(cf. p. 186, 10 sq.). p. 216, 2 Tag AQLaeig ipezTeov (in gen. de- 
liberativo). p. 229, 9 Toig ftev yaQ ftrjTe ev f^irJTe xaxcJ^ diay.eL' 
fiivovg avTOvg fxev avvTOftwg e^taiveTeov xai Tovg evavTlovg 
xaKoi.oyrjTeov (in iud. genere). p. 231, 28 Tag ftev vcp^ rjftwv 
Ttlaretg elQv^ftevag av^rjTeov, Tag 6'v7t^ exelvwv f,tellovaag Xe- 
yead-aL dtaavQTeov xai TarteLVWTeov, p. 224, 12 dei 5e y.al 
Ta ftev aavTOv av^etv, Tor de TOVvavTiov TarteLVOvv, noiovvTa 
c5g ev Tf/i TtQOTQertTtMJ) e^tQrjTaL, p. 222, 16 del de Ta fxev exel- 
twv fLLXQa TtoLelVf Ttt de aavtov av^eLV, wg ev Talg av^rjaeat 
7tQoaxi]y,oag. 

Constat igitur in septem illis speciebus eidog eyx. et ipe-AT. 
non aliter atque cetera eXdrj propterea commemorari, quod in 
coDtioualibus et iudicialibus orationibus necessario adhibentur, 
non quia hae duae species ipsae genus orationum efficiant. 

lam vero auctorem huius artis fugere non potuit neque 
fugit haec duo e^idrj etiam sola constare et per se totas ora- 
tiones posse efficere; quod diserte confitetur p. 191,29 8ev- 
TeQov de Tctg av^ijaetg xal TaTteLvwaeig /^jya/^^ofg avayjtaiov 
elvai TtaQa Ta loLTtce TtavTa, ftdXLata 8 avTWv ev to) eyvLWftlw 
xal Toig xpoyotg al XQV^^^^' 

De his laudationibus et vituperationibus , quae per se 
constant, auctor artis omnino non debebat dicere, si modo ac- 



De notioDum Ttohnxog et Go^Lati,g usii rhetorico. 149 

curatam rerum dispositionem servare studebat et trans fines 
initio constitutos nolebat vagari. Sed quia hic anonymus est 
rhetoricae magister utilitati suam artem accommodans totusque 
in regulis tradendis, multo minus id spectat, ut philosophorum, 
velut Aristotelis in modum agat, qui quae ad propositum per- 
tinent, omnia eaque ad certum quendam ordinem ac normam 
disposita proferenda, quae a proposito aliena sunt, vel si cum 
frnctu proferantur, tamen diligenter tacenda et excludenda 
censent — immo utilitatem sequitur tamquam legem summam. 
Non igitur mirum si vel neglecto instituti consilio non abhor- 
ruit etiam a laudatione et vituperatione, quae per se constat, 
tractanda — id vero quam brevissime, praesertim probata 
Ipfelkoferi sententia^); solam enim hominis laudem re* 
spicit. Ex parte etiam eo haec res potest excusari, quod vel 
in civilibus et in iis orationibus, quae in domestico usu ab 
auctore non neglecto versantur, interdum fit, ut laudatio prin- 
cipalem teneat locum, velut in epitaphio. At sensisse se non 
prorsus ad rem propositam hunc totum (c. 35) tractatum per- 
tinere ne ipse quidem auctor celat, cum dicit (Sp. I 225, 15) 
(Lg ycLQ iicl xb noXv tcov toiovtwv eidwv ovk aywvog, aAA' eni- 
dei^ewg eve/M Xiyo/nev, ubi illis aywoL significat genus con- 
tionale et iudiciale (non solum iudiciale, quod recte Lerschius 
dixit contra Spengelium in Ztschr. f. d. Altw. 1846 p. 934 sq.), 
de quibus ex instituto dicere suscepit. Ad TtoliTcxovg igitur 
Loyovg has meras laudationes et vituperationes ab auctore 
anonymo numerari non potest probari> immo negandum est. 

Mea igitur sententia, quam fusius volui exponere, quia 
haec res adhuc levius, quam debebat, tacta est, haec: Ad 
noi.LTL-aovg koyovg secundum auctorem huius libelli per- 
tinent solum genus deliberati vum et iudiciale; ex 
speciebus laudandi et vituperandi initio commemoratis non est 
concludendum etiam tertium genus laudativum eum nohTLKolg 
loyoLg adnumerasse (quod dico praecipue propter Quintil. III 

1) Die Rbetorik des Anaximenes unter den Werken des 
Aristoteles. Warzburg 1889, p. 47 sq. et 51 sq.; cf. etiam Finckbii 
1. 1. p. 7. 



150 Carolus Brandstaetter 

4, 9). Nihilo tamen minas auctor intellexit esse quasdam 
orationes totas positas in laude et reprehensione, ad ostenta- 
tionem potins quam eausarum veritatem factas; non igitur 
dubitavit — vel neglecta instituta ratione — etiam de earum 
methodo loqui. Ad eos, quos dicit Tcokirixoig loyovg, non perti- 
nent hae orationes, nisi forte paucas peculiaris naturae excipis. — 

Num omnino ^rhetorica^ ex tribus generibus con- 
«tare ei visa sit (quae quaestio cum illa, quam tractavimus, 
non est confundenda) , sive num ex illis laudationibus et vi- 
tuperationibus genus epidicticum praeter duo illa consti- 
tuerit, equidem fateor me nescire. Nusquam enim de tota 
rhetorica auctor verba facit, sed solos TtolixrKovg Xoyovg trac- 
tare se profitetur, quod non licet neglegere (quod fecit e. g. 
Volkmannus Rhet^ p. 19 et uno saltem loco, in philol. XVIII 
622, Spengelius; multo prudentius Finckhius I. I. p. 9). Ut 
singulare quoddam epidicticum genus eum probasse negem, 
illud mihi non satis valet, quod non diserte de his orationibus 
voce yivog utitur ; id enim ex silentio auctoris concludere non 
licet, cum vel si peculiare genus his orationibus effici putabat, 
tamen in hac 7to)uTiy.u)v loywv tractatione nusquam esset ne- 
cessarium eas ita appellari. Hac igitur de causa non univer- 
sam Spengelii et Finckhii sententiam me probare supra pro- 
fessus sum (p. 147). 

Pauca addenda sunt de verbis, quae exstant Sp. 1 174, 
21 zai ralg idlaig 6(.iiUaig: dicit igitur ea fi'(5i;, quae sunt 
in jtohtr/.oTg Aoyoig, adhiberi etiam in privatis orationibus, 
ut etiam has ad TtokiTrAoig, quos dicit, koyovg numerare facile 
possit videri — similem nimirum rationem secutus atque 
Plato, quem supra intelleximus rhetoricae sive persuadendi 
arti (non rolg noliTrAolg Xoyoig) tribuisse et civilium et 
privatorum collegiorum usum. Sed ne hic quidem satis 
sibi constare auctor incertus mihi videtur, utpote qui antea 
dixerit duo genera esse TtoXirrAov koyov, drjinrjyoQixdv et 
di'^avL'jt6v] immo intellegimus studere quidem eum accurate 
rebus digerendis, utilitatis autem causa neglegentius propositam 
partitionem materiaeque terminationem servare et ra e^idrj 



De notionum nohxixoq et oo^iazijq usu rhetorico. 151 

potius tractare quam ra yivi] (cf. Speng. Zeitschr. f. d. Altw. 
1840y p. 1263; comment. p. 100.) Ac ne hoc quidem legentes 
fugiet auctorem non nisi leviter privatum dicendi usum tetigisse, 
cuius rei sat magnum est testimonium locorum paucitas, quibus 
eius facit mentionem: Sp. I (174, 21. 26.); 228, 17; 238, 14; 
239, 9 (si modo genuinum c. XXXVIII, cf. Ipfelkoferi 1. 1. 
p. 27 sqq.). Quo commoveor, ut in interpretanda notione 
7cnliTLY.ov Xoyov privati dicendi usus mentionem respiciendam 
non censeam. Sunt igitur 7coA.itixoI Xoyoi auctori rhet. 
ad Alex. eae orationes, quae versantur in negotiis pu- 
blicis vel civilibus, videlicet contionales et iudiciales, ut 
diserte dicit auctor, praeter has nuUae. 

Denique unus exstat in hoc libello locus, de quo recte 
interpretando equidem despero, nimirum c. XXXVII Sp. I 238, 
10 sq., ubi opponuntur i^eTdaetg Iv (nhv roig 7coXiTr/.oig av).- 
koyoig — ev dk zoig idioig — iv dk toig drj/uoaioig: ac pro- 
fecto quia ultimum genus manifesto est, quod ad rem pu- 
blicam spectat, primum necesse est sit iudiciale, quod re 
yera ita esse etiam verbis quae vv. 11—13 exstant probatur. 
Qni yero 7cohiivtoi avkXoyoi (oppositi dr^fioaiotg) iudiciales 
conventus appellari possint, non magis equidem scio Spengelio 
(cf. comment. p. 103 et 272); nam etiam ego exemplum desidero, 
quo tale quid factum esse comprobem. 

Haec de auctore rhetoricae ad Alexandrum. Nam fal- 
sarium miserum epistulae praemissae (Sp. 1 174, 12} 7coXiTiy.cc 
xat dijiavrjtd 7caQayyilf,iaTa ita dicere — si modo sanus est 
locus, cf. Spengelii comment. p. 98 — , ut vox TcoXtTL-^og de 
solis demegoriis valeat, cum in epistulae primis versibus (Sp. I 
171, 3) item atque verus auctor notione TcohTtxov koyov usus 
sit, vix dignum est quod memoretur. 

£um autem, quem in rhetorica ad Alexandrum invenimus 
cuiusque certa indicia etiam apud Aristotelem exstant, notionis 
7coXiTixov koyov usum, quo comprehenduntur hac locutione 
contionales et iudiciales orationes, quasi primarium, certe 
frequentissimum esse videbimus. Neque frustra eum quaerimus 
apud eum, ad quem iam ducimur, philosophum 



152 Carolus Brandstaetter 

Epicurum. Qai quid hac de re sentiat non ita ex iis, 
quae Usenerus coUegit, fragmentis cognoscimus, quam ex Her- 
culanensibus Yolnminibus rhetoricis Philodemi, philosophi 
potius quam rhetoris Epicurei. Huius fragmina postquam 
Siidhausius 1) apographis Oxoniensibus denuo coUatis, novis 
auxiliis a Gomperzio praebitis, ab Usenero et Buechelero ad- 
iutus feliciter plerumque aucta et ingeniose suppleta quasi pate- 
fecit, de his potissimum, quos tractamus, terminis commodis- 
simum accepimus subsidium. Sublegamus igitur ex Epicure 
orum hortis fructus, quos diu nobis recusaverunt. 

Philodemus tractaturus tritam illam et communem non 
paucorum rhetorum philosophorumque et, si cum acumine in- 
tellegis Isocratis (or. XHI 12) verba, ne ab hoc quidem repu- 
diatam quaestionem, utrum in artibus numeranda sit rhetorica 
necne, in libro II primum quid alii viri sive docti sive indocti 
hac de re censuerint, imprimis, ut videtur, philosophi stoici 
et Cyrenaici, perlustrat; tum quid arbitrati sint quidam ex 
ipsis Epicuri asseclis ita recenset, ut notiones rhetoricae, so- 
phisticae, politicae non satis disiunctas perstringat. lam (vol. 
rh. p. 68, 1 S.) scriptor ad suam ipsius sententiam proferendam 
festinat atque, ut ratione et via ubique utitur, artis notione 
subtiliter circumscripta (p. 76, 11) ita dicit: avtalg dk (scil. 
taig vvv rj KaXovf.iivaig rj ov y.alovf,iivais liyvaig) drj loiavta 
Tial Tccg QrjTOQixag kvaQfxoTTOVTeg Trjv filv aoq^iOTiArjv Ti/^vriv 
a7toq^aLv6f.ied^a, tyjv dh TcoXiTjxrjv ov Tixvriv. Gognoscimus 
profecto a Philodemo (cfTp. 53, 23) divisionem ita fieri rhe- 
toricorum generum, ut nullo pacto ooqiaTiKrj QrjTOQr/,rj com- 
munitatem habeat cum notione tcoXitiaov koyov, immo ut con- 
trariae ex parte sint inter se. Qua de re ne ulla relinquatur 
dubitatio, satis habeo remisisse lectorem ad alios Philodemi 
locos, quibus plerumque firmatur^ quod de artis quaestione 
eum sensisse modo diximus: p. 9, 26 Tfjv aofptaTizrjv QriTOQtxfj^ 
oly, elvat Tsxvrjv . . . //jj 7i€Qtytv€ad^ai di^ avTrjg Trjv 7€oktTiyjjy 
y.al Tr^v ei.ijtQay.Tov QrjTOQtzfjv ; 21, 31 ovt€ Tr^v aoqtaTiyfjv 



1) Philodemi volumica rhetorica ed. Siegfried Sudhaus. Lipsiae 1892. 



De notionam noXittxoq et aotfiottjq usu rhetorico. 153 

er/.rj TQ^ai rixvrjv out€ Tr]v TColiTixr^v, 46, 3 IvMvo dh, fiakkov 
iliifiQi&ig ioTL Tm(.u]Qtov Tov f.irj nokiTm^v Tixvrjv elvai Trjv 
aoqiGTixfjv, 64, 21 Trjv /nlv ao(ptaTixrjv 7rao?]x£ ^rjTogixfjv 
LrjarceQ ov keyofiivqv y.al xora ttjv Y.oivrv y.al xara Trjv Etci" 
xovQov avvrix^etav , fiovrjv 8e tijv TtoktTizrjv TtQoaeTtotrjxfr] (sc. 
TixvrjVy ita enim Bromias Epicareus magistri sententia in con- 
trariam partem intellecta nugatus est). 120, 12 to toIvov oQta- 
x^i]vat xara Tovg avdQag ttjv ao(ptaTiY.fiv QrjTOQt^iffV Tixvr^v, 
ov avveQyov ') Tr^g iiiTtQanTOv xat TtoXtTtKrjg Qr^TOQt'/.i]$. Hic 
licet afferre etiam p. 10, 2. 41, 2. 50, 33. 68, 2i. 135, 40. 
136, 15, qai loci infra potias laudandi erunt (p. 154 sq.)- Be- 
prehensione igitnr digni yidentur, qui non discerpunt rhetoricam 
in has partes p. 53, 23 a(.ia Sh ine/nqioinevot Tovg adtaarohog 
J.a^ovTag, avTol Tfjv Qr^TOQfKfjv ov dteaTaXxaatv ^), quoniam hae 
partes non minus differunt quam maritima animalia a ter- 
restribus (p. 98, 23) et a musica ars scribendi (p. 10, 33). Ac- 
curate igitur Philodemus dicit trjv Qr]TOQiY.fjv ymI Tfjv aofnaTiY.fjv 
y.at Tfjv 7toktTtKfjv (p. 245, 6. 283, 1 sqq). neque aliter p. 20 J, 
21 QT^TOQt xai T(j} 7toktTtx([f Kai T(^ aocptaTJj (idem exstat 
p. 28, 4 sq. 211, 22. 213, 9 'v 15). Suo igitur iure Philodemus 
vituperat Demetrium^) quendam (non enim dicit Phalereum), 
qui To ao(piaTiY.bv eUog eiusdem generis esse contendit, cuius 
sunt species forensis et iudicialis. — 

Neque yero Philodemum primum hanc oppositionem fecisse 
credendum est, sed ut vim suo ipsius iudicio vindicet, more 



1) Hoc supplendum censeo pro iis, quae exarat Sudh. ovx (ig^QyoVi 
coll. 121, 2y et 34, 14. 

2) Sic BcribeDdum pro Sudh. ov6' iaxalxaotv, quod postulatur sen- 
tentia et coll. p. 50, 24. 53, 24. 54, 33. 

3) Demetrios complures commemorat Phiiodemus: p. 37S, 11 zov 
4*alriQsa Jijfjti^tQiov. — p. 198, 10 xa^aniQ xal naQa JripLrjXQlip xelzac 
negl rditv ^laoxgizovq (nemo qui hunc locum legerit, non ilico perscru- 
tatus erlt librum jxeqI kQ/nrjvslag, in quo simiiia exstant [cf. c. 12 et 15], 
eadem, quae Philodemus notat, frustra quaesiveris). — p. ISO, 25 jD^e^av- 
dQe[vg] Jrj-lfjiTfTQiog]. — p. 272, 4 Jri[/jit]]T[Qiog 6 ^alrj || Qe[vg] iv roZg 
nsQl xrig ^rjzoQixrjg (supplem. incertum, nam non minus quadraret UAf- 
Sav^Qeig, quoniam usque ad 33 litteras lineolae procedunt. 



154 Carolus Brandstaetter 

Epicureorum (cf. Zeller, Phil. der Gr. IIP 380) eos, qui sectam 
condiderunt, (jovi; avdgag proprie appellatos 89, 10. 90, 21. 
93, 34. 120, 11. 110, 36. 106, 36) in eadem fnisse sententia 
diserte addit, imprimis Epicuri (p. 78, 2—19), Hermarchi 
fp. 78, 19—85, 19. 121, 23), Metrodori (p. 85, 27-89, 10. 
120, 16) auctoritate allata. 

lam igitur disiunctionem inter voces nokiTrKog et aoq^i- 
OTixog technicam Epicuri temporibus in usu fuisse constat. 
Nostrum vero est demonstrare, quid sit 7co)uTix6g loyogj quid 
aocpiarixdg apud Philodemum. Ac ao^piaTixdg quidem koyog 
ea est oratio, quad versatur in laudatione et yituperatlone, 
i. e. oratio epidictica culta a sophistis sive epidicticis rhetori- 
bus iisdiemque dicendi artis magistris. Quod quo iure dicamus, 
ex altera nostrae commentationis parte postmodo intelleges. 
Vocibus autem ^coliTixog loyogj de quibus ilico dicendum, 
Philodemus nihil vult dicere aliud nisi genus contionale et 
iudiciale^ quod multis probatur locis, velut p. 212, 22 dicit 
TCQo^XrjftaTa dixavrAa et avfifiovk^vTiyca eademque adscribit 
(p. 213, 9) Tolg TcokiTrAoig tcJv qy^toqwv. Neque raro t6 dUag 
Xiyeiv ^al drjfiYjyoQeiv vel similia dicit, ut id notet, quod 
aliis locis exprimit voce TcokiTrMg adhibita, imprimis ubi 
quaeritur, num sophistica sit magistra artis civilis: p. 121, 30 sqq. 
verba rijv e^iv rijy vcohriycr^v circumscribit verbis Trjv tov 
drjfirjyoQelv xai dUag Xiyeiv kfiTceiQlav. p. 47, 19 (34) disiun- 
gitur Tov fi€v yQacpetv koyovg xal Sfcidel^eig ^coieiad-at et rov 
dk dixag kiyeiv xai dr^jiirjyoQeiv. p. 47, 7 el tov dlycQg kfyeiv 
€v ycal 8rj/.irjyoQ€iv Tixvr] Tig laTiv {fi aotpiaTr/ii i7 ovx eaTiv). 
p. 50, 5 TexvTjv elvac tyjv aocpiaTixfiv tov Xoyovg avyyQcccpeiv 
y,ai eTCLdei^eig noieiad-ai, tou 8e drAog keyeiv xal drjfirjyoQeiv 
ov/, elvac T€xvt]v. idem p. 69, 25. Quid pluraV satis est alios 
locos notasse: p. 42, 20. 43, 24 sq. 46, 3sq. 132, 7. 222, 9. 
136, 23. 33, 20. 37, 24. 38, 6. 48, 22. 62, 30. 140, 29. 

Quid potissimum proprium sit naturae tcoUtixov "koyov ipsi- 
usque adiectivi TcohTixog quae sit potestas, discimus ex talibus 
voluminum locis, quales sunt p. 10, 31 ttjv TcokiTr/criv xal tyjv 
efiiTCQayiTOV QrjTOQixrjv. 40, 16 ttjv diva/Ltiv TavTijv ttjv HfiTCQa- 



De notioDum nolLxixoq et aotpLatriq usii rhetorico. 155 

xrov (= 't^y TtohTixYjv, quod ipsum exstat p. 39, 3); 120, 12 
Trjv Goq)iaiixriv ov avvegyov z^^g ef.i7tga'AT0v xal TtohTr/Sg 
QrjTOQiytrjg. Itaque disiuDgitur p. 320, 13 to aorptaTeveiv et to 

QrjTOQ€V€lV ifilTCQdKTCOg, ol TtoXlTlAol QrjTOQEg YOCaDtUr ' 01 
TtQaXTlXOl TcJv QrjTOQCOV^ p. 366, 6 et *^0t €f.l7tQaXT0t QYjTOQCg 

p. 351, 7. TtokiTrKol aytjvcg suDt ol aXrjd^ivol a. p. 41, 3. 12 

et 136, 14; civiles oratores, oppositi sopbistis, appellautur 

p. 176, 17 ^ ot iv cpoficiJ ovTcg xofi ayciivi(^\ cum de sophistis 

dicat p. 245, 36: €ig Ttokiv dh y,a\ €tg ayoQav ov/. ^laiaaiv 

ovdh Tov ^Lov okijg dffp^koiaiv. iDtellegimus igitur 7iohTr/.dv 

esse, quod spectat ad vitae utilitatem, ad veras coDtentioues, 

ad serias causas, dod ad artis demoDstratioDem sive lauda- 

tionum et vituperatioDum lusum, iu quibus totam esse sopbi- 

sticam postmodo demoustrabimus. ') Hic vero alterum est ad- 

dendum, nimirum eas tautum causas sive deliberativi sive iu- 

dicialis geueris iDtellegi, quae dod versaDtur iu quovis vitae 

negotio, sed iu iis solis, quae pertiueDt ad vitam publicam ; quod 

Don minus elucet ex locis supra laudatis, ubi 6rif.ir]yoQiat et dr/a- 

aTi^^m sola commemorantur, quam ex hisce Philodemi verbis: 

p. 212, 15 xal Ttcckt t6 avjitfiovl€VTr/6v ov Tolg '/atd f,i€Qog 

dvO-QCOTtoig vn€Q tcJv €ig ^iov fia'/dQtov dvrj^/ovTcov . . . dkXd 

dijfici) xai TtXrid^^atv xotvcog 7t€Qt reJv TtoXtTr/cxJv hyofiivcov 

7tQayfiidTcjjv, De eodem deliberativo geuere idem profitetur 

p. 332, 5; atque p. 332, 10 de iudiciali geuere dicit: xoV fiev 

dr/ri yivTjTat 7t€VT€ f^ivcov, fi^hzcoatv ^al €VT€ivovTat, OTtcog 

7t€laovatv' t6v 6i nov dtd '/€vodo^iav €ig fioxO-r^gdg httOvfiiag 

TdkavTOV fiikkovTa avaktax€tv '/at fi€Td tovtov iavTov TtQoa- 

a7to^dXl€tv . . . non curant (cf. vers. 7 sq.) vel simile quid. — 

Itaque statuimus apud Philodemum et, quod inde efficitur, 

apud Epicureos, h. e. exeunte saeculo quarto, tria 

illa rhetoricae genera, quae apud Aristotelem primum clare 

t) Cf. Quintil. inst. III S, 7 Mn panegyricis, ubi emolumentum non 
in utilitate aliqua, sed in sola iaude consistit'; etiam apertius Fronto 
in prooemio: ^hoc genus orationis non capitis defendendi nec suadendae 
legis nec ezercitus adhortandi nec iDflammandae contionis scribitur, sed 
facetiarum et voluptatis'. 



156 CaroluB Brand&taetter 

digesta invenimus, ita distincta fuisse, ut a Ttohxiyjii i^oyiit^ i. e. 
in publicorum negotiornm usu posito, qul complectitur genus 
deliberativum et iudiciale, separaretur utpote multo diversa 
natura et indole croqrnrrrxog koyof;^ i. e. laudationum etvitupera- 
tionum genus.1 Hic igitur perfecta est et exculta bipertitio 
illa rei maxime^apta rationique consentanea, cuins apnd^psmn 
Stagiritam non reperimus nisi indicia, cui tamen simillima 
est ratio ilia auctoris ad Alexandrum; qua in re continuum 
quendam progressum neminem puto non observare. 

His absolutis ex usu erit singillatim inquirere, quam 
late pateat usus vocis no)uTiy.bg cohaerens cum illa 
generum distributione bipertita. Atque in universum adiectivum 
noltriY,bg id significat, quod pertinet ad civiles orationes: 
imprimis igitur legimus 7coliTiy.bg QrjTnjQ, velut p. 201, 19. 
211, 23. 310, 3. 213, 9, plerumque iam passim laudatis. Hinc 
is usus derivatur, quo nudum adiectivum substantivi potestate 
praeditum notat civilem oratoremO^ p. 44, 21 tcc twv noliTi- 
y.iuv €Qya (paulo post ol navrjyvQixoi QrjTOQcg), 200 , 7 ol 
TeyvoyQacpoL cpaviQbv y.ad-iOTaOL to IniXQvnToiiievov vnb tlov 
7ioltTiyL(xiv (post sequens oTt vocem fortasse addendum «Vexa). 
311, 1. 3. 13. 314, 5. 367, 6 in calce; 368, 12. 65, 15, ne 
afferam incertos locos. ^ 7coltTiy.rj QrjTOQtyiij legitur p. 54, 3. 
135; 41. 245, 7. 10, 31. 120, 14, quae supra laudanda fuerunt. 
Neque aliter, atque modo diximos, etiam hic omisso substan- 
tivo sive Tixvrj sive dvva/.iig legitur fj 7coi.tTiKrj p. 10, 2. 
30, 17. 39, 25. 42, 15. 60, 13. 65, 4. 69, 28. 77, 32. 315, 19. 
Locutio 7coXtTty.bg koyog semel, ni quid me fugit, invenitur, 
p. 87, 26, quod casui haud dubie tribuendum. Aliter enim 
intellegendus locus p. 209, 10: xtoQlg tov ^irjdev ezeQov kiyetv 
iy To Tovg IvovTag 7CoktTixovg koyovg-) i^evQioy.etv Tbv noXt-^ 
Tiy.bv, i. e.^ nisi fallor, eas sententias atque argumenta, quae 
in civili dumtaxat oratione proferuntur; cf. p. 208, 14 Tovg 

1) Cf. Morum ad Ps. Loug. tt. v\p. c. 1 (apud Weiskium, eiusdem li- 
belli editorem, p. 2*24). 

2) Cf. Philod. p. 206, 17 oidh i(priQ^ooxai tt xolq uV.oiq iv xaXq 
texvokoyiaig avtdjy, d?.la tolg noliXLxolq /novov nQofi?.i^fjiaaiv. 



Dp notionum nohuxog et ao^tarrjg usu rhetorico. 157 

evovrag etQiaxwv Xoyovg et p. 210, 4 ra noXvivm (= rotg 
TToA. Xoyovg) ndvra y.al rd aorpiaxr/.d e^evQlay.nv ^) et p. 205, 8. 
Saepissime vel pro loeutione TtoXiTiAdg loyog exstat sola vox 
o Tcolir iY,6g\ p. 136, 18. 137, 34. 222, 28. 311, 2. %o 
7toXt%rA.6v yivog, i. e. contionale et iudiciale, legimus 
p. 32, 19. rixvrjv TtoltTtyiijv^ i. e. artem (proprie intelle- 
gendam) ^) civilium orationum, quam quidem esse negant Epi- 
curei, dicunt quidam adversarii, Pbilodemus exhibet p. 61, 32, 
et — qui locus notabilis videtur — p. 46, 3 r€7t(,iriQiov rov fnfj 
TtohTixrjv Tixvrjv \ elvat Trjv ao^ptOTrArjv , quae verba adum- 
brantur p. 41 , 2. fj ^toXtTtycfi dvva^itg, scil. facultas ha- 
bendi orationes civiles, sollemnis Philodemo locutio: p. 39, 3. 
35, 20. 50, 12. 67, 32<n;134, 15. 136, 5. Cum his locis con- 
ferre licet eos, quibus legimus: ^17 h rolg dkrid^tvotg dycSat 
dvvai-iig^ ^) (p. 41, 13) sive^^Tiyv efiTtQayrov Svvai^nv* (p. 40, 16 
coll. 39, 4). Omnibus his locis vocem dvva^ig non temere, 
sed consulto ab Epicureis adhiberi notandum est; scimus enim, 



1) DupUci hac de re rhetores termino utuntur: xa ivovxa (Isocr. or. 
XIII 9 = Pl. Phaedr. p. 235 B, rhet. ad Alex. Sp. 1 209, 8. Arist. p. 1450»> 5) 
et ol ivovTsg Xoyou Quamquam utrumque inveniri scio, expungendum 
puto subst. XoycDV apud Dion. Hal. p. 486, 2 (cf. xdiv ivovxwv iv zolg 
TCQdy/bKxat Isocr. or. XIII 9) et transponendum forma accusativi in v. l ante 
anodidmxa, ubi vel maxime desideratnr (cf. Dion. Hal. p. 512, 1. 834, 3. 
1129, 5 R. de comp. v. p. 216 Schaef.). Videtur haec vox ex margine in 
falsum locum irrepsisse. Dionjsius semel (de historico) dicit xovg ivov- 
rag Xoyovg p. 844, 10 R, ubi desunt verba ivrolg TiQayfiaaiv. xa ivovxa 
apud eundem ep. ad Pomp. III 21 (cf. p. 607, 15 exaaxa xq)v iv x(j} Xoyw) 
nec vero technice. 

2) Si contuleris, quae de artis notione exstant p. 53, 54, 5. 58, 5 sq. 
12. 59, 19. 61, 6. 69, 5, de Apollodoreorum et Theodoreorum litibus 
non cogitare vlx poteris. Quod ad 'artis' definitionem pertinet, Epicureos 
a paitibus ApoUodori stare perspicuum est. 

3) Quae sequuntur p. 41, 13, ita suppleam: ov6' [olcog H xi [a]vfzfld?.' 
TtQog'^ n Sudh. 

[X]ovxa[t, elg xo || t[^v €]^tv l'['/]etv, coU. p. 137, 38 iTtetdrj ovv ^ aotptaxtxrj 
xax* ovdhv avvxslvet ngog xo xrjv dvvafxiv sxsiv. verbum exsiv, de quo 
dubitare videtur Sudh., certum fit inter se collatis hoc loco ^ 137, 40 sq. r^ 
137, 38; ad vocem e^tg cf. p. 61, 8. 69, 5. 121, 30 et Dion. Hal. frgm. libri 
nsQt fiifjirias(jDg ed. Usfneri p. 14, 20. 



158 Carolus Brandstaetter 

« 
quantopere termini duvaftig et T^x^rj rhetoribus differant (cf. 

Walz. rhet. Gr. IV 25, 32 et VI 17, 19). — e^ig TcokiTixfj, 

facultas civiliter dicendi, exstat p. 121, 30, vix ullo modo 

discrepans a locutione 6vva(,iig noXiTivJi. l/nfceiQla nokt- 

TiTitj legitur p. 140,32; 284, 5; probabiliter suppletur a Sud- 

hausio p. 134, 13: his omnibus locis I/itv, noL est experien- 

tia dicendi civiliter. Incerta mihi explicatio est yerborum 

avvEGig TToA. p. 348, 5, tvoXit LY.r^v q)LkoGoq>iav p. 364, 3, 

TtoXLTL-KTiv ayiovLav 322, 16: nescio enim, utrum de sola 

civili eloquentia dicta sint, an potius ad universam in republica 

vitam spectent. 

Diversus ab ipsius Philodemi more is est vocis 7toKLTiY.bg 
usns, quo in generibus enumerandis adhibetnr de solo genere 
deliberativo : p. 92, 18 i.ir^Te t6 TtoXiTLAOv f.irjTe to dLy.aviy.dv 
/.irjTe t6 TtavrjyuQLxov f.LfQog Trjg Qr^TOQLxfjg, quae repetuntur 
p. 93, 23. 98; 19 0; omnibus his locis Philodemus hunc usum 
mutuatus est ab adversario qnodam, in quo refutando versatur 
inde a p. 92, 33.^ 

Ut iam mittamus Epicurum, cuius dicendi usus apud dis- 
cipulos haud dubie usque ad Philodemi tempora semper valuit, 
ex iis, quae sequuntur, duobus saeculis ipsorum rhetorum 
opera ad nos pervenerunt nulla. Nihilo tamen minus pauca 
restant verba paucorum, qnae propter ipsam testimoniorum 
pennriam memoranda sunt. Hieronymi philosophi, quem 
peripateticis adscribendum esse certum est coll. Cic. or. 
56, 190, servantur non vilia quaedam frustula a Philodemo 
vol. rh. p. 198, 13—200, 1 et paulo parcius aDion.HaI.de 
Isocr. iud. p. 560sq. R, quae quidem demonstrant ctiam in 
Aristotelis familiaeo, quo modo invenimus, sensu vocem 
7tolLTLy.bg de rhetoricis rebus fuisse usurpatam. Hieronymus 
dicit apud Philod. p. 199, 9: evavayvtoGTOv f.iev elvaL (Trjv 
^lGoxQaTOvg ki^Lv) Trjg q)covf^g v(peL/.ievrjg , eTtaQd-eiGrjg de fifj, 
)dav Talg neQLodoLg xaTeTteiyovGav t6v XiyovTa, xai tt^v vno- 
yQLGLV a<paLQOVfievrjv (Speng. pro aqaLQOvfiivov) xai Gy^e66v 

1) De alio quodam loco (p. 102, 27) in altera commentationis parte 
dicam. 



De notioDum nohTixbg et ao^ioxriq usii rhetorico. 159 

Ivavrlav rfj riov TtoXiriKcoVy tov de 7toXcTevo(.iivtt}v iTtiOTaTi^- 
GovTa TCokiTixfjv dslv xcfi driiiirjyoQixrjv TiaTaytsxvod^ai ki^iv xal 
f.iri TTjv ^nidicpQLOv zai vMTaxpi^vQitovaav tov Xoyov. Intelle- 
gimus ita vocem 7toXiTiY.bg a philosopho adhiberi, nt de iis 
solis orationibus valeat, qnae revera in publicis negotiis 
et in pulvere ac strepitn causarum habentur, non quae ad 
genus demonstrativum pertinentes vel recitantur vel leguntur. 
Ceterum cf., quae dicemus de Dionysii loco infra p. 168. 

Polybii haec verba aflferam (lib. V33, 5): ^Al^ evioi 
Tcov TtQay u aT evof.iiv(x)v , ov8h B<f oaov ol Ta xara YMiQovg kv 
Talg XQOvoyQacpiaig V7toiiivrjjnaTiC6f.t€voi 7toXtT ixwg elg Tovg 
Tolxovg oud^ €7tl ToaovTOv f.tvria-d^ivT€g, 7taaag q)aal TSg xaTa 
TTjv ^Elldda ytai BaQ^aQOv 7t€Qt€iXri(pivai 7tQa^€ig, ubi ^toliTt- 
yxijg significat: 'simplicem in modum, solarum rerum 
notandarum habita cura, nulla arte^ (cf. Gic. or. 69, 230); 
in nniversum igitur cum Reiskio consentiO; cuius verba exstant 
in Schweighaeuseri adnot. ad h. 1. (vol. VI p. 185). Non alienum 
mihi videtur admonere lectorem loci illius artis poeticae Ari- 
stoteleae, de quo fusius dicendum fuit p. 145 sq. Quamvis 
enim sermo sit de diversis rebus, tamen, si generatim rem 
spectas, eadem est res. ~ 

lam nunc quasi pontem fecimus ad eum, qui ingressus 
est etiam hac in re Welut propriam viam^ (Quintil. III 1, 16), 
Hermagoram rhetorem. Huius enim auctoritate notionis 
itohrixbg nova quasi aetas inauguratur, cum non medio- 
criter ab eo, quem quasi primarium esse diximus, sensu apud 
hunc vox 7toltTtv,bg discedat. Dicit enim Hermagoras rhe- 
toricam esse dvvafxiv tov €v i.iy€iv ra 7toktTtxa ^r]Tijf.iaTa 
teste Sopatro (W. V 15, 17) et iis, quos modo laudabimus, 
Latinis rhetoribus plerisque; cum Troilus sophista (W. VI 
52, 30) dicat et repetat Maximus Planudes (W. V 213, 16): 
01 de *EQf.iay6Q€tot ouTcog coQlaavTo avTrjv kiyovT€g' Qr^TOQtxt] 
ioTt Xoyov dvvauig Tikog €xovaa to 7teL&€tv oaov iq)^ iavTfj' 
7taQaXik€t7tTat dh xai ovTog 6 oQog, ov 7t€Qtix€t yaQ to v7to- 
x€ifi€vov, TovTiart Ta ^toktTtxd 7tQdyfiaTa. Finem vero 
rhetoricae Hermagorae fuisse to T^d^hv ^toXtTtxbv ^rjTrjfia 



\ 



160 Carolus Brandstaetter 

diaTiO-ead^ai ymtcc t6 hdBxofuvov 7C€iaTiy.wg cum alii tum 
Sextus refert p. 687, 17. lam si quaerimus, quomodo hac 
definitione probata Hermagoras genus €7tid€ixTiyc6v rheforicae 
tribuere potuerit, quod fecisse eum testatur cum Latinis rhe- 
toribus Sopater W. IV63, 10, ne ego quidem, si.quo adhuc 
invenimus sensu adiectivum 7cohTix6g accipio, satis possum 
expedire prorsusque probo Fabium dicentem (inst. II 15, 20): 
'^lllud de omnibus, qui circa civiles demum quaestiones 
oratorem iudicant versari, dictum sit, excludi ab his plurima 
oratoris officia: illam certe laudativam totam, quae est rhe- 
toricae pars tertia\ Nam ut taceam illam oiTensionem, quam 
praeb^t vox ^ijrj^^/a, satis iam perstrictam a Sopatro W. 
V 16,210) ut omittam illam quaestionem de thesibus ab 
Hermagora rhetoricae vindicatis, quam praeteriri hic omnino 
satius fuerit, quam attactam deseri ^) — ne adiectivum tvoIi- 
Tixog quidem ea, qua adhuc, potestate servata prorsus satis- 
facere potest, quoniam materia epidictici minime posita est 
in iis solis rebus, quae spectant ad vitae publicae negotia, imrao 
aut non comprehenditur aut tantum ex parte. At audiamns 
Aurelium Augustinum, qui haec exhibet (Halm. rhet. L. 
min. p. 138, 34): *^Sunt autem civiles quaestiones, quarnm 
perspectio in communem animi conceptionem potest 
cadere, quod Graeci xoiv^v evvoiav vocant', vel *^omnfa quae- 
cumque huius modi sunt, ut ea nescire pudori sit, et quae 
vel ignorantes, quasi sciamus tamen, cum simulatione prae 
nobis ferimus, quotienscunque in dubitationem vocantur, efficiunt 
civilem quaestionem', et (p. 139, 18) "^idcirco quae dubitationes 
in huius modi rebus (scil. quales descripsit v. 11 — 18) oriuntur, 
civiles vocantur quaestiones, quasi non propriae 
paucorum, sed communes universorum. quae cum ita 
sint, merito quaestiones, quaexoiv^ kvvoiq deprehendi pos- 



1) Cf. praeterea, quae de ^ijt^fjiaTog notione exposuit G. ThieJe, 
Hermagoras p. 24—26, p. 178, p. 183. 

2) Cf. Cic. do inv. I 6, 8. Quintil. inbt. II 21, 21. Aurel. Aug. Halm. 
p. 140. Harnecker, annal. phil. 1885, 69 sqq. Striller, Bresl. phil. Abh. 
1886, 19. G. Thiele, Hermagoraa p. 27—33. 



De notionum nohxixoq et oo^tazrjg usu rhetorlco. 161 

sunt, civiles vocantur, et hae sunt| in quibus versari et prae* 
stare debebit orator\ Qua cum interpretatione prorsus con- 
cinunt ceteri plerique rhetores Romani, velut Sulpicius 
Victor (Halm. p. 313, 17), Fgrtunatianus (H. p. 81, 9 = Cassiod. 
ibid. p. 495, 10), anon. rhet. exc. (H. p. 585, 1), ex quorum libris 
intellexeris, quam diu et quam late dominatus sit in rhetoricae 
regno hic usus. Singulorum verbis afferendis meo iure parco ; 
Graece autem quomodo sonent sis scire, Marcellinus in 
scholiis ad Hermogenis status haec dicit (W. IV 69, 16): noh- 
Tixdv dh Xiyovai %o jnrj ^cbqI rag i.i€&68ovg rag cpvaixag vcpi- 
azaf,i€voVy akka TTJg ytoivfjg svvolag fixov rijv KQlatv.^) Neque 
Dolim hoc loco monere iam Aristotelem initio artis rhet. 
dicere^): 17 QrjroQixrj eartv avtLaTQOcpog zij 8Laker/.TLyjfj' af^icpoTe' 
QaL yaq Tvegl tolovtmv TLVciv eiaLV, a '/.OLVa tqotcov tlvol anav- 
Tiov eaTL yvcjglKeLV xal ovSefiLag e7iLaTrif,irig acpcoQLa/.ievt;g, 
Concinit igitur Hermagoras, stoicorum hac in re sectator, cum 
peripateticorum disciplina, ac ne prius quidem Aristoteleae sen- 
tentiae membrum a stoicis philosophis alienum esse docet e. g. 
Sopater W. V 15, 15.3) 

Cognoscimus profecto his locis adiectivum TtohTiytdg sig- 
nificare id, quod, ut intellegatur vel iudicio disceptetur, non 
artis (Sulp. Vict. H. p. 313, 17) ullius nec scientiae auxilium 
desiderat, sed communi sensu — hoc enim omnes interpretes 
habent — percipi potest; quo fit, ut etiam generis laudativi 
materia hac definitione comprehendatur, missa offensione vocis 
Ki]Trj/na. Apparet igitur apud Hermagoram latiorem esse sen- 
sum vocis nohTLy,bg^) (nec minus vocis ^civilis^ a Latinis 

1) Testimonia, quae ad Dionysium et Hermogenem spectant, quam- 
vis yel hic valeant, ubi de his ipsis dicemus, notare maluimus. 

2) Gf. Striller, de stoic. stud. rhet. 1886 p. 19. 

3) Cf. Cic. de or. II 16, 68 'Equidem omnia quae pertinent ad usum 
civium, morem hominum, quae versantur in consuetudine vitae, in ratione 
reipublicae, in hac societate civili, in sensu hominum communi, in natura, 
in moribus, comprehendenda esse oratori puto'; quae verba ad illustran- 
dum hunc dicendi usum apta esse puto, nec vero quasi placiti tenent lo- 
cum rhetorici. 

4) Anonymus Aphthonii scholiasta apud Speng. art. scr. p. 226 
(W. II 683) Hermagoram scripsisse testatur noXitiscrjv rsxvrjv. Nescio 

Leipziger Stndien. XY. 1 1 



162 Garolus Brandstaetter 

rhetoribus usurpatae), quem quidem vocis ^colLTLvibg usum a 
^^.filoie»' profectum esse admodum probabile estJ) Num vefD^ 
aT notione^ univerSaKs civitatis^ stoicis probatae hic usus ter- 
mini TtohTLAbg derivandus sit, nequaquam mihi tam certum 
videtur quam Thielio (Hermag. p. 33—35); fortasse vel haec 
significatio ab illa primaria potius repetenda est, id quod sta- 
bilitur quodammodo verbis lulii Victoris, qui tamquam miscet 
utramque interpretationem (Halm. p. 373, 2): *^Oratoris officium 
est in ea quaestione, quae versatur in negotiis civilibus, posse 
probabili et apta ad persuadendum oratione uti. Sunt autem 
ea demum civilia negotia, quae nulla arte propria continentur, 
ut geometricae et musicae et ceterarum huiusmodi scientia- 
rum, sed earum rerum tractatum habent, quae perficiuntur ex 
opinione communi aut legibus aut moribus^) et de quibus 
omnes, qui aliquatenus intellectum recipiunt, et discernere et 
iudicare possint.' Quintilianus vero, si recte perspicio, quae 
iudicat de iis definitionibus, quibus sive ' civiles demum quae- 
stiones^ sive *^civilis materia^ sive ^^civiles res^ oratori pro- 
ponuntur tractandae , ^) illorum rhetorum, ut homo Latinus, 
sententiam non prorsus assecutus adiectivum tcoXltl-mq non 
ampliore hoc sensu, sed primario illo eodemque angustiore 
intellexisse videtur. Ac ne auctor quidem ad Herennium (cf. 
Volkmannum Rhet.^ p. 14) omni ex parte satisfacit, simodo in 
hac re Hermagorae doctrinam reddere voluit, cum dicit (I 2, 

num vocem noXiTixrjv ita liceat urgere, ut hoc testimonio nisi statuamus, 
quod per se non improbabile est, Hermagorae interdum voces nol. et 
QrixoQixoq eiusdem fuisse potestatis. cf. infra p. t65. 

1) Cf. Volkmann (Rhet.^ p. 13), Striller (1. 1. p. 19) cum cauta Thielii 
restrictione (Hermag. p. 173 sq.). 

2) Verba moribus ac legibus exstant etiam rhet. adHeren. I 2, 2 
et verba ix xfov . . vofxwv i] i^div praebet Hermog. n. araa. 1 (Sp. II 133, 
17. W. III 2). Yeri igitur simillimum est Hermagoream esse hanc doctrinam. 

3) Quintilianum enim, si accurate perlego, quae exstant II 15, 15 sqq., 
non puto voce ^i^rfjfjia sola offensum esse, quod persuasum habere videtur 
Volkmannus (Rhet.^ p. 13), sed vel magis voce Ttohzixbg seu civilis; 
cf. quaeso verba: ^res omnes — circa civiles modo' (§ 15) et ^qui circa 
civiles demum quaestiones etc' (§ 20); ac ne ii quidem Fabio satisfaciunt, 
qui vocem Z^fZTjfjia non adhibuerunt. 



De notionum Ttohxixoq et oo^iar^q usu rhetorico. 163 

2): 'Oratoris officinm est de iis rebus posse dicere, qaae res 
ad usum civilem moribus ac legibus (cf. p. 162 adn. 2) 
constitutae sunt, cum assensione auditorum, quoad eius fieri 
potest'. Quod Doxopater (W. II 76, 3) in his rebus confusus 
est, nemo mirabitur. 

Haec dicta velim de omnibus iis, qui sive ev TtoXtTLyKJi 
^YjTtj jAaTt sive ev TCoXtr LY.t^ TtQayf.LaTL sive ev tzoXl' 
TLA^ vkf] rhetoricae materiam Fabio teste (II 15) constituerunt, 
nimirum deAristone, Critolai discipulo, peripatetico, Theo- 
doro Gadareo, Albutio Silo, Cornelio Celso paulo 
iuniore, mille aliis, qui nominatim non laudantur. Nam hos 
omnes Hermagorae in modum voce TcokLTLxog usos esse res 
ipsa docet et vel Hermagorae auctoritas, quae tum fuit, com- 
mendat; neque Fabius diversum in modum de his omnibus 
iudicat. 

Hoc in numero etiam is est, qui, rhetores si spectas, cen- 
suram nostram excipit, Dionyiius. Nam Ciceronis loci, 
quibus locutio ' orationes civiles vel forenses^ occurrit, ita mihi 
videntur comparati, ut ad technicam vocls uokLTixog usur- 
pationem illustrandam nihil afiferant; quamquam illud certum 
est iudiciale et deliberativum genus multis locis ita comme- 
morari, ut dubium non sit, quin Ciceroni haec duo genera na- 
turae aequalitate quasi coniuncta esse et inter tria rhetoricae 
genera speciem ipsam quoque bipertitam efficere visa sint.^) 
Notabilis hic unus mihi videtur locus, de or. III 28, 109 
(cf. ibid. U 15, 65 sq.): 'dicunt igitur illi, qui peripatetici aut 
academici nominantur (olim . . politici philosophi appellati) 
omnem ^civilem' orationem in horum alterutro ge- 
nere versari, autdefinita controversia certis tem- 
poribus ac reis . . . . aut infinite de universo genere 
quaerentis. Atque horum superius illud genus causam aut 
controversiam appellant eamque tribus, lite aut deliberatione 
aut laudatione, definiunt: haec autem altera quaestio infinita 
et quasi proposita, consultatio nominatur'. Quibus verbis, 



t 
I 



1) Cf. e. g. or. 11, 37. 13, 42. 19, 65. 

11" 



164 Carolus Brandstaetter 

quamqaam adscribuntur peripateticis et academicis philoso- 
phis, talis describitur rerum partitio, ut, si illud civilis in 
Graecum sermonem vertas, non possit intellegi vox Tcolvtiy^bo, 
nisi eo sensu, quo ab Hermagora eandem disiunctionem prae- 
bente usurpata est. Vocabulum ipsum Graecum 7coXiTiY.6g 
Ciceroni in deliciis estO) technici termini locum tenet nusquam. 
lam aggrediamur Dionysium Halicarnassensem, 
cuius primo loco libet afferre definitionem rhetoricae: 
QYjTOQixri Igtl dvvafxig TexvrArj Ttidavov Xoyov €v TCQayfiQTi 
'7coliTm^, tHoq exovaa t6 ev Xiyeiv. Talis enim laudatur a 
Doxopatre W. VI 17, 9 et II 104, 7, ubi mirum quanta negle- 
gentia eam tribuit Thraci Dionysio (cf. Usener, libr. de im. 
frgm. p. 13 adn.), a Maximo Planude W. V 213, 22, quem er- 
rasse opinor in verbis ^ Te}.og exovaa t6 Tci&aviog elTtelv y.aTa 
t6 evdexofievov^ propter similitudinem eius, quam sibi pro- 
bari dicit in sequentibus, definitionis (nam Dionysii haec non 
esse vpx nc&avwg male iterata docet^)), ab anonymis com- 
pluribus rhetoribus, quos coUectos exaravit Usener 1. 1. p. 11 — 14 
(cf. Spengelium in mus. Rhen. XVIII 524), denique a Sopatro V 
17, 17, qui haec habet: u4okXiav6g de Y,aXXcaTov oqov tovtov 
QrjTOQiKrjg Tl&rjOLv xrA.; hoc loco fortasse ne id quidem cum 
Usenero (1.1. p. 13 adn.)^) ex verbo ^Tl&rjaiv^ colligendum 
Lollianum ut suam Dionysii definitionem venditasse, si inter- 
pretamur haec verba: 'L. hanc definitionem ut optimam^, vel 
^^optimae loco ponit', i. e. 'omnibus eam praefert'. 

1) Brut. 76, 265 'L. Torquatum, quem non tam rhetorem dixisses, 
etsi non deerat oratio, quam quod Graeci dicunt 7coIltix6v\ Ceteri omnes 
locl in epist. ad Att, ubi de homine cxstat 1 18, 6. II 1, 3 (s. laud. p. 145). 
IV 6, 1. IX 10, 5. XII 23, 2. XII 51, 2; avlXoyoq n. legitur ib. XIII 30, 3. 
G'Afiixa n. ib. VII 8, 3 ; ra nohuxa ib. XIII 1 0, 2 (facere). XIV 6, 2 (scri- 
bere) XIV 14, 1 (videre); adv. nohxixwq ib. IV 8*» 4 (se gerere). VII 8, 4 
(disserere). VII 13* 1 (simulare); compar. adv. noXixLxdtegov ib. V 12, 2 
(scriptas epistulas). 

2) Quae res alium sciolum induxisse yidetur, ut scriberet (W. III 462, 
4): teXoq sxovaa to ev kbyeiv xaxa rb ivdexofievov. Hanc quam nos 
corruptam putamus deiinitionem primam inter eas, quae Dionysii nomine 
feruntur, ponendam putavlt Volkmannus (Rhet.^ p. 13). 

3) Cf. Volkmannum (Rhet.^ p. 13). 




De notionum nohxixos et Gotpiaxriq usu rhetorico. 165 

Dionysins igitur recepit verba *^ iv TtokiTiy.cj} TVQdy-^ 
f.iaTi\ evitata videlicet illa vocis ^rjTrji^a ofifensione, quam 
merito reprehensam esse in Hermagorae definitione, fonte, 
quantum videmus, omnium posteriorum, supra monuimus. At- 
que quantum nos Quintiliani testimoniis nisi scimus, primus 
Halicarnassensis vocem ''nQayfia posuisse putandus est^ 
quamquam fortasse eodem fere tempore Hermagoram emen- 
daturus Theodorus Gadareus dixit: ^in materia civili' (Quin- 
til. inst. H 15, 21), i. e., ni fallor, h vljj TtohTiw']. Sed ut- 
cumque haec res, quae non magni est momenti, se habet, id 
quidem constat vocem 7coliTtY,6g apud Dionysium non aliter 
esse intellegendam atque apud Hermagoram 0- Nec non, quod 
vel mea sponte contenderim, firmatur scholiastarum choro. Id 
enim omnes consentiunt verbis h jtohTiAtj) 7tQdyf.iaTi appositis 
rhetoricae materiam secerni a materia seu medicinae, seu geo- 
metriae, seu grammaticae, seu dialecticae (cf. W. VI 18, 4. IV 
25, 27. VII 15, 14. V 17, 22. HI 462, 2)2). 

Itaque dictis, quae de Halicarnassensis celebri definitione 
dicenda erant, in ceteris quomodo Dionysius voce TtohTrAog 
de rhetoricis rebus^) utatur videndum est. Ac primum qui- 
dem, ne coniuncta discerpamus, illud monendum uno saltem 
loco vocem 7toliTiY,dg ita legi, ut idem valeat, atque qtjto- 

1) Hoc verum duco, quamquam G. Ammon, de Dion. Hal. librorum 
rhetoricorum fontibus 18S9 p. 5, ipsa ea, quam termini nokirtxov ^ijzi^fiaTog 
ab Hermagora adbibiti dedimus, interpretatione in dubium vocata haec 
addit: ^Dionysii verba utique interpretanda puto et ex aliis locis, quibus 
usurpat vocabulum noXmxov — velut de comp. p. 72 et 136 Sch. — et ex 
definitione artis oratoriae Gorniiicii supra alJata, cui simillima est Dlo- 
nysiana: 'quae res ad usum civilem moribus ac legibus constitutae sunt' 
= TCQayfKxta nohxixa^ Cf. supra p. 162. 

2) Propter haec verba in definitione omissa reprehenditur Aristoteles 
W. III 611,7. II 102, 15 (Doxop.). VI 17, 1. Dltimo loco quod desideratur 
vox ^ 6tsSo6tx(j5g\ intellegendum ex stoicorum doctrina tradita a Sexto emp. 
VI p. 675, quocum cf. W. III 610, 21 et Nicol. soph. Sp. III 478, 26 et 
Diog. Laert. VII 42. 

3) Non rhetorice usurpatur his locis: p. 450, 7. 814,' 3 n. (ptXoao(pla, 
543, 12 ;r. dvvafiig fac. administrandae reip. (aliter p. 885, 17). 544, 6 n» 
xaloxaya^la, 938, 2 n, ox^og, n, fjttfi. epit. II 8 (Us. p. 20, 20) n, notrifxaxa 



166 Carolas Brandstaetter 

^LxoQy tribus illis generibus comprehensis , dieo p. 488,3: 
€QCJ vvv y.ctl Tceql tov yivovg tcov a/,iq)iGfir]Trj/,idr(j()v , iv olg 
ioTi d^ewQYii.iaaiv ri noXiTinrj r^xvij. Tgixf de vevefirj/ni- 
vov Tov QrjTOQLxov loyov Tial TQla diacpoQa TOlg tO.egi 
7i€Qi€ikr](p6Tog yivrj ktL, ubi vix potest dubitari, quin fj no- 
hTixrj Tixvri et 6 QrjTOQi^og Xoyog idem sibi velint. Neque 
aberramus fortasse a vero, si item banc vocem interpretamur 
in libro de Dem. p. 1125, 11: akX^ €7tl t6 G€fxv6T€Qov xa/ 
7toirjTixiJT€QOv kK^ifia^eiv Trjv ovofxaolav naQa Tfjg TtoXtTi- 
xfjg dvvdfxewg fidkiOTa dnaiTovfjLev^), pro quibus habet 
p. 1123, 10 To Ttoieiv Tov dxQoaTi]v avGTr^Qov . . . TtaQa Ti^g 
Qr]TOQL}cf^g dvvdfjL€(x)g r] fi6vov r] fidXLGTa aTtaLTovfiev y neque 
aliter in ep. ad Pomp. c. 1, 10 (Usener p. 40, 25): nXaTcov 
fiovkr^d-eig eTtLdel^aG&aL Trjv avTov dvvafiLV, rjv el^ev iv Toig 
7toXLTLKOig Xoyoig . . . Gvverd^aTo kdyov iQ(jOTLyi6v. Nam ut 
ne interpretemur 'civilis oratio', suadet amatorii epidictica 
natura; ut latiore sensu hanc vocem interpretemur, commendat 
philosophorum sermonum, quae subauditur, oppositio. 

Praeter hos vix alius locus huius indolis apud Dionysium 
exstiterit. Nam multo crebrior is est usus, quo TtohTLxog 16- 
^o^ vocatur oratio, quae versatur in negotiis publicis 
vel civilibus, i. e. contionalis oratio et iudicialis. Cuius 
rei luculentum testimonium, longius vero quam ut hic exare- 
tur, est in iud. de Thuc. p. 937, 14 sq. coll. cum p. 938, 17 sq., 
ubi eadem disiunctio, quae priore loco fit inter contionales iu- 
dicialesque orationes et eas, qnae in privata consuetudine 
versantur, posteriore loco breviter repetitur verbis ovt^ eig 
Tovg TtolLTtTtovg dycovag . . ovt^ eig Tag ofiLllag Tag idLcoTL- 
^dg^) (cf. Quintil. III 4, 10 forensis ratio — accommodata pri- 



scil. Alcaei axaaicDZixa. p. 999, 12 oi it. xal an ayoQdq avSgsg qui ex 
professo in publ. vita versantur 647, 10 ro dyQoTxov xal xo nohxtxov 
adifxa, cf. infra p. 173. 

1) Sic scribendum puto ; cod. Ambr. dnaixovvxsg, Sylb. : dnaixeZxat. 
£go secutus sum traditarum litterarum vestigia et locum p. 1123, 11 mox 
laudandum. 

2) £x vera Sad^ei coni. pro pmxixdq. 



De notionum noA.izucoq et ao^iazijg usa rhetorico. 167 

vatis dispntationibns). Neque obscurias testimonium p. 999, 
2 ol GvvLOvreg eig rag €Tiy.Xr]oiag xai ra 6iy.aOTriQLa xai Totg 
akkovg ovU^oyovg, ev&a dei TtokLTLzaiv Xoywv, ubi hos, 
quos dicit, aXlovg avXloyovg non esse nisi publicos ex audi- 
toribus descriptis elucet (cf. supra p. 141). In rebus vitae ne- 
cessariis hos TtohTrAovg Xoyovg versari facile evincitur etiam 
ex primo capite libri de comp. v. (p. 6 Schaef.). Non igitur 
mirum, si cum voce IvayixiVLog vox itoXLTLY.og interdum coniun- 
gitur (p. 559, 1) vel si adiectivum IvayixiVLog loco adiectivi 
TtoXiTLY.og saepenumero exstat; cf. p. 1117, 3 oo 13 oc 539, 4; 
629, 6. 982, 15. 1012, 14. 1095, 9 oo 1094, 17. 964, 9. 1097, 11; 
de comp. v. c. XIX p. 268 Schaef.; Dion. Hal. antiqu. Bom. I 8, 
ubi verbis axrjfinTog hayioviov respondent verba Tolg neQL Tovg 
7toL dLaTQifiovoL Xoyovg, ubi perperam in Reiskianae editionis 
adnotatione c de eo genere orationis vox evayiovLog intelle- 
gitur, quod ad iudiciales aytovag est accommodatum, quod vi- 
tium ne Spengelius quidem cavit in comm. rhet. ad Alex. p. 229; 
cf. infra p. 141. Quo fit ut disiungantur a Dionysio loTOQiaL 
ojtojjdrjg a^Lai, TtokLTLKol koyoL xc^Qisv^^Sj cpLkoaocpoL avvTa^eLg 
p. 449, 4, et TtoirjOLg, loTOQia, nolLTLml XoyoL ep. ad Pomp. I 8 
(Us. p. 40, 10 sqq.) et de comp. v. c. XXII p. 300 Schaef. Non 
opus esse puto omnes exscribere locos, quae summa sunt ad- 
didisse contentus. Legimus igitur i] neQl rovg 7t. koyovg ertL- 
fxileLo s. htLaTT^ftr] p. 445, 4 (coll. 446, 6) et de comp. v. p. 126 
Sch.; T(^ Ttavv TtoQQio Soaovvtl tujv Tt, Xoytov vel similia p. 461, 
11. 882, 2. 1063, 3; evq^vrjg neQl Tovg 7t. koyovg p. 633, 8; 
QovKvd, oQog tov n, koyov p. 813, 12; TtQoaed^r^-Ke tolg 7t. Xoyoig 
oQeTag ^JijjLLoad^evrig p. 944, 6 (coll. 945, 3) ; rolg aaxovaL Tovg n. 
loyovg et sim. ep. ad Pomp. 6, 11 (Us. p. 67, 15). 722, 8. 950, 15; 
Ttad-rjTLKrj dLakexTog eTtLrrjdeLOTarrj eig n, Xoyovg p. 1124, 4; 
'/.ataa-^evatfeLv Xoyovg 7tol.LTLy.ovg de comp. v. p. 410 Sch.; Tr^v 
iv Toig 7t, IjoyoLg e^Lv frgm. libri 7t, fXL^. Us. p. 14, 19; eig 
diaXercTLxfiVj ovy. eig 7toX, Xoyovg cocpeXeLav avfipdXXea&aL de 
comp. V. p. 72 Sch. 

Ex hoc vero tamquam principali usu sequitur vocem 7to- 
liTLxog dc aliis rebus, non ipsis orationibus, usurpatam signi- 



168 Carolus Brandstaetter 

ficare id, quod tale est, quale in oratione civili supra 
definita esse solet. Praecipue genus dicendi huius ora- 
tionis proprium Dionysio secernitur ab aliis dicendi generibus, 
velut de comp. v. p. 420 extr. Sch. haec exstant: ^Eyw zov 
koyov ^) Tov fi€v idiaitrjv iTtiGTafievog ovra {tov adoXiayj^v 
TOVTOv Xiyco xai cpkvaqov), tov de tzoXitvkov , Iv cif Tcokv to 
'AaT€ay.Bvaaf,iivov iaTi ymI tvTtyyov e. q. s. Reminisceris haud 
dubie loci illius (v. p. 166), quo Dionysius civiles et privatas 
orationes ipsas inter se opponit ; similiter igitur haec inter se 
distant dicendi genera; nec minus haec verba illuminantur 
loco p. 1125, 11, quem nos dedimus supra p. 166, et Dionysii 
verbis p. 468, 11: aaTi 51 jtavTog f.iakkov €Qyov T€yvr/,wg-) 
'mT€ayi€vaafiivog {uivalag) xtX. In universum addiderim ex 
uniuscuiusque loci natura pendere quae potissimum Ttoli- 
Tcxov koyov praevaleat idia; potest enim Xoyog ita appellari, 
quia est artificiosior , quia astrictior sermone cotidiano, vel 
quia simplicior poetica dialecto, vel quia perspicuitati imprimis 
studet, quam notionem praeter rationem solam ei vindicare 
vldetur Blassius (Att. Beredskt. IP 107), si recte eum intellego 
(cf. supra p. 138). Itaque adiectivum TtoXiTiyibg^ ut gramma- 
ticos sequar, est notio relativa, cuius rei exempla ea, quae 
modo sequuntur, praebebunt. 

Nam eodem sensu, quo locutio loyog 7tohTiY.bg modo 
tractata, exstat apud Dionysium etiam notio yroi/Tix^^/a- 
X€'ATog p. 558, 13 (cf. supra p. 158 sq.): YQaTcaTov 6' ini' 
I T/]6€Vf,ia €v dtaliYTO) TtoXiTiYjfi '/,al evaycovlii) to ofiotOTaTov 
' T(^ '/aTa (fvaiv, ubi opposita cogitanda est illa TtavijyvQr/S] 
sive €7tLd€iYTi}irj potius Isocratis elocutio (cf. p. 539 R) ; item 
locutio 7t, dtdhxTog occurrit p. 957, 7, ubi, ut saepius apud 
Halicarnassensem ^), silentio sumitur rerum scriptorum et civi- 



1) Iniuria Schaefer scribi vult tovg loyovg; cf. Laert. Diog. III 87 
et Hermog. Sp. II 401, 13 (W. III 370, 1). 

2) Ad hanc Sad^ei coniecturam mihi probatam (scil. pro tsxvixov)^ 
Usenero, ut videtur, improbatam (v. fr. 1. n. fjitfji, p. 33, 1) fulciendam affcro 
de comp. v. p. 280, 1 Sch. 

3) Digna res, quae observetur; v. Dion. Hal. p. 941, 14 (coll. Luciano 



De notionum nohxixhq et ao^taxrjg usu rhetorico. 169 

lium oratorum elocutionem eiusdem esse generis. — ttjvtco' 
liTiK^v ki^iv legimus p. 974, 13. 1109, 8. 1110, 16. de 
comp. V. p. 136 et 384 Sch. ; tcoL cpqciglq exstat p. 1112, 3. 
tcoXltitiov Gxfiixa Dion. dicit p. 1050, 8: ix^t (abvtoi (o Iv 
Mev€^€v(i) i^ii^(i(piog) tcc nkelu) yiakwg, ov yaq 6ei xpevdead^ai, 
Ttkriv OTL 7tokcTt'/.6v ye To oxf^f,ia avTrjg (Trjg Xi^ewg) ioTiv, ovk 
evaywviov, i. e., ni fallor, ^sublimior est et altior communi 
sermone elocutio , nec vero eadem veritati accommodata' ^) ; 
denique TtoXcTLxrj ^rjTOQela vocatur oratio * civilem dicendi 
characterem gerens^ in 1. n. ^tfx. epit. II 8 (Us. p. 20, 22). 

Quod pertinet ad civiles orationes TCoktTtmv appellatur, 
velut exstat fj TcoltTt^rj dvvafntg p. 885, 17, id est facul- 
tas civiles orationes componendi et habendi (quam locutionem 
usitatissimam fuisse Philodemo supra vidimus p. 157). Non 
. aliter fit, ut qui in civilibus orationibus versatur, appelletur 
7co?uTiKdg (v. de Philod. p. 156) p. 1007, 9 Tcet&eTat aTCoxQrjv 
Tij) noltTtKf^ dtdvotav ajcodei^at OTCOvdaiav ^laoxQaTrjg (= v. 
13 Tcj) ixelXovTt Tcelx^etv dfjf^ov rj dixaOTiJQtov). cf. p. 1026, 1 
TavTa TcoltTtxoig xat QijTOQatv avdQaat fiei.r]aet, p. 1114, 6 
7co?uTt7idg drjfAtovQyog Jrif^oa&ivrjg (= de comp. v. p. 410 Sch. 
avrjQ KaTaaxevdCwv ?^6yovg TcoXtTfKOvg). 

Adhuc Dionysio notionem TcoktTrMv Xoyov aut tria genera 



de coDScr. hist. c. 43). 813, 12. 937, 13 sqq. 939, 3 sqq. 944, 3 sqq. (coU. 
950, 14). 952, 3. 1027, 8. — do imit. epit. III 2 (Us. p. 25, 6) « ep. ad Pomp. 
5, 6 (Us. p. 63, 7). ep. ad Am. C, 11 (Us. p. 67, 14). autiqu. Rom. I 8. Alia 
dicenda erunt de genere historico infra p. 185 ado. 7. 

1) Quandocumque hunc locum animo reputavi, haesitasse me non 
possum non confiteri, num forte mendum esset in voce nohrtxov et scri- 
bendum noiTjzixov. Haec enim oppositio, si ceterum vocis nokiTixog apud 
Halicarnassensem usum spectas, prorsus singularis, et si simplicitatem Dio- 
nysii cognosti, tam quaesita cst, ut scrupulum non praeter rationem moveat. 
NonnuUius hac in re momenti mihi videtur locus iud. de Isocr. p. 584, 6; 
{zavxa) noii]Tix(6T£*ga [laXlov iaxiv rj dXijd-ivwxeQa. Nam vocem 
ivaycjvtog et dXTjS-tvbg paene idem valere vel ex comparatione, quam Dion. 
inter Platonis locum et Demosthenis instituit, apparet, scil. p. 1056, 8 et 
13, quae comparatio (v. vers. 8 sq. 11. 14 ) ipsa quoque nobis favet. Ceterum 
cf. p. 964, 9 R. et quae paulo post dicemus de vocibus nohxtxog et noiri- 
xtxog a librariis saepius confusis. 



170 Caroltts Brandstaetter 

(quod singulare), aut contionale et indieiale comprehendere 
vidimus. Quibus, ne artioribus hanc notionem finibus cir- 
cumscribamus, tertium ilico addendum, interdum TtokiTc- 
y.ovg koyovg appellari etiam eas orationes, quae per se ad 
genus demonstrativum pertinentes tamen et rebus tractatis et 
totius orationis habitu ciyilibus orationibus propius accedunt 
neque raro vel eundem paene, quem illae, finem sibi propo- 
suerunt')} utpote non ad artis demonstrationem solam et de- 
lectationem, sed ad vitae utilitatem compositae. Guius indolis 
est locus, quo Platonis stili censura instituta haec Dionysias 
dicit (p. 1027, 6): KQaTiarog dk ndvTwv tcuv TCokcTiycwv {nkd- 
Twvog) koywv o Mevi^evog, iv (^ tov eniTdcpiov die^iQxeTac X6- 
yovJ) Vides a Dionysio laudationem funebrem, quae haud dubie 
generis est epidictici ^), appellari nokiTixdv "koyov^ quod adum- 
bratur ex parte p. 1025, 9 iv olg av €ig TtoXiTLxdg vTto&ioeig 
ovyxad-etg iyyiojfxia xai ipoyovg, '^QTTjyoQiag t€ xai aTtoXoylag 
enixeiQi] ygdq)€iv xtL (cf. p. 1050, 8). Neque aliter, si modo 
non temere auctorem dixisse putamus, intellegenda verba libri 
7t. iiif.1. II (Usener, frgm. VII p. 31, 5): nQWTog ydg Ixelvog 
(sc. FoQylag) ttjv TtoirjTiyiiiv zal di&vQa/i^r/i]v ki^iv eig Tovg 
7cokiTrAovg elo^veyyce Xoyovg, nimirum in orationes illas neque 
civiles prorsus neque demonstrativas, velut epitaphium, Eleo- 
rum laudationem, Olympicum, Pythicum, quod genus postmodo 
Isocrates ^) coluit et primus coluisse perperam ab Halicamassensi 



1) Cf. Nicol. soph. Sp. III 484, 13 sqq. 

2) Data occasione moneo hac pag. edit. Reisk. lin. 2 pro verbia ^a^/- 
Gxmcav scal avTal' scribendum esse^^dipelaSwaav xal avzai, coll. p. 1042, 5 
Ttkriv atpelaQ^a) xal tovto et de comp. v. p. 382, 5 Sch. dtpelaSo} ^ negl tavta 
axixpig. In talibus formulis mirum quantum sibi constat Dionysius; cf. 
praeterea Aristot. ars poet. p. 1456^ 18. Plato soph. p. 267 fi. Fhilod. toI. 
rhet. p. 70, 15 et 19 Sudh. Philostr. v. soph. I 22, 4. 

3) De epitaphii ancipiti natura cf. Ps. Dion. ars rhet. p. 297, 8 R. 

4) Bigenerum harum orationum characterem lam veteres recte per- 
spexisse demonstrant praeter ipsum Isocratem (or. IV 17, 19) Gic. or. 11, 37, 
QuintiUanus inst. III 4, 14, Hermogenes Sp. II 420, 24 (W. III 395), Philostr. 
V. soph. 1 9, 2, Ps. Plut. y. X orat. p. 1020 Duebn., Ps. Dion. ars rhet. p. 357 R, 
Nicol. soph. Sp. III 478, 17. 484, 13 sqq. 



De notionum nohxixoq et ao(piGX7i<; usa rhetorico. 171 

dicitar eo loco, qni ipse qaoqae hac facit, iad. de Isocr. p. 536, 4, 
abi haec: ^laoycQaTtjg TCQWTog IxtoQrioev anb ziov iQiaTiiicov 
T€ Tcal q)vaizidv €7ci Tovg TtokiTixovg (ande flaxit Ps. Plat. 
y . X orat. p. 1 020, 20 Daebn.), nisi forte rectius dicimas Dio- 
nysiam ipsius Isocratis locutionem mataatam esse. 

Triplicem igitar sive qaadruplicem, at iam calca- 
lam subdacamas, vocis TtoXiTinbg apad Dionysiam invenimas 
asam ; utitar enim ea primam sensu Hermagoreo, deinde^ qaod 
hinc repetendam, 7tol.tTiY.ovg loyovg dicit in universam Tovg 
QTjTOQiAovgy tum hac locutione comprehendit orationes con- 
tionales iudicialesque, denique hoc nomine eas appellat, quae 
medium' quendam inter epidicticas et mere contionales locum 
tenent. Ab his generibus omnia repetenda sunt, quae specialia 
appellaverim in Dionysii usu. 

Didymo suo iure vindicat Schmidtius (Did. frgm. 1854, 
p. 93 adn. 1), quae leguntur in schol. ad Soph. EI. 87 ^avTijoeig' 
TQayr/,(OT€Q0v di 7to)g a^trjyy^lTai , waT€ ttjv diaXvotv avTVJv 
^rj 7tdvv 7toXiTiY7jv €lvaL , Gertum est hoc loco vocem 7to)u- 
Tixbg eadem vi praeditam esse, qua apud Isocratem or. IX 10 
(cf. 8. p. 138); significat enim, quod tale est, quale in civili di- 
cencli genere esse solet, i. e. hoc loco: 'non poeticum'. De 
verbis simillimis Phrynichi Arabis fortasse eidem Didymo ad- 
scribendis v. p. 194. 

Theon, ad quem iam disputatio nos ducit, item atque 
Dionysius Hermagorei dicendi usus indicia praebet, cum dicit 
Sp. II 121, 6 (W. 1244) €7t€l dh twv &ia€tov al ixiv €lai 
■9'€WQi]Tiy.al, oaa (oaaL?) ■d'€0)Qiag €V€Y,a xa/ yviiaewg ijlovov 
tr^TovvTai, olov €i ^«oi 7tQOvoovvTai tov x6af.iov, ai 6k 7tQaKTi- 
xai ^xaV (deest ap. Sp. et W.) €Xg Tiva 7tQa^iv Trjv dvacfOQccv 
€xovaai, olov €i yafxi^Tiov, (pav^Qov^ oti al /iikv TtQaKTr/Ml ymI 

7toXtTLYWT€QaL ^iOL Xttl XaTtt TOV QTjTOQLY.bv x^QaYT^^Qa, ai 

dk •d'€WQ7]TLxaL fidkXov Tolg q)Lloa6(poLg aQfioTTOvaLv, alg ovdkv 

rjTTOV lyX€LQ€iV XOt TOlg QYjTOQLHOLg 8vva%6v iOTLV a7tb TCOV 

7tQbg Tag 7tQaxiLYdg ^iacLg T67twv OQfiwfiivoig, Tota haec 
doctrina ita comparata et Hermagoreis placitis quasi accom- 
modata est, ut non possit dubitari, quin vox 7tolLTLYxoT€QaL, 



I V 



172 Carolus Brandstaetter 

adumbrata sequentibas verbis et opposita notioni cpdooocpog, 
sensa amplissimo illo intellegi debeat, nimirum 'communi 
intellectui accommodatum\ Verba alg ovdhv ^ttop xrA. 
non minus puto spectare ad defendendam illam Hermagorae 
rationem, qua rhetoricae disciplinae theses tribuit; quod nemo 
eorum, qui difficilem hanc quaestionem tractaverunt, quantum 
scio, sensisse videtur. 

Alterum vero eumque artiorem sensum in hac voce in- 
esse puto Sp. II91, 12 (W. 1 199): to Si toioutov (to Itvi- 

CpWVBlV TTJ Sl7jyi]0€l) OV&^ lOT0Ql(f 7tQ€7tOV kOTlV OVT€ TtokLTVKlj} 

Xoyi^, d-^ccTQi^ Sk 'Aal oxrjvij ^aXXov €7tiTi]S€iov, ubi haec inter- 
pretatio commendatur et oppositione, quam Theon instituit, 
et sequentibus verbis Sp. II 92, 6 (W. I 200) : xai ^irjv xal TtoQa 
Toig QT^Togotv €VQOif.i€v av {t6 €7tLrpcov€iv SiriyriG^i), oix ij^iiOTa 
Sh xai 7taQa tc^ TtokiT L-AWTciTCt) ^Tjfioo&iv^L 'Aal iv Tolg 
7tokLTL'/,ioT(xTo Lg avTov Xoyoigy ubi tt. significat: 'a c c i n c - 
tus ad civilium orationum veram contentionem' 
{ivayujvLog). 

Auctor \\hQ\\\7t€Ql vxpovg, qui non multo a Theonis 
aetate videtur distare, in c. 1, 2 (p. 2, 10 V.)0 cum dicit: €%tl 
So'A.ovf.i€v avSQaOL 7toXLTLKOLg T€d^€(jjQ7]'AivaL ;f^iJ(j/^«ov, et in 
c. XLIV, 1 (p. 66, 10 V.): ^tLd-aval xai 7toXLT iY.al cpvo€ig ov'a 
€TL y€vviovTai, simili utroque loco ratione usurpat vocem ^toh" 
r/xo^, illo significans homines, qui orationibus civilibus operam 
navant, hoc naturas aptas ad contionale et iudiciale dicendi 
genus- Paulo difficiliora sunt verba c. IX 13 (p. 17, 18 sqq. V.) 
^ov yaQ €TL Toig 'ikiaxoig €'A€Lvoig 7toij]f.iaoiv loov ivTavd-a 
0(^t€L Tov Tovov ovS^ i^(jOf.iaXiOf.iiva to vifjrj xal iC7J(.iaTa fti]- 
Safxov Xafi^avovTa, ovSh ttjv TtQoxvoiv bfioLav Tciiv €7talXr^lcov 
Tta&tov, ovSh t6 ayxloTQocpov xai 7tolLTLx6v xal Taig €a Trjg 
akri&^iag cpavTaolatg 'AaTa7t€7tv/.vi0f,iivov , cuius loci — quan- 
tum ad nos — interpretationem inde puto repetendam, quod 
7tolLrL'ji6v dicitur, quo diflferre solet civilis oratio ab atte- 
nuato communis consuetudinis sermone, sive urges elatiorem 



1) Cf. supra p. 133. 



De notionum nohtixoq et ootpiazTjg usu rhetorico. 173 

illins sonum sive vehementiam sive astrictiorem rerum et 
verborum comprehensioDem sive omnia, quae eius propria 
sunt; quod commendatur verbis de Iliade dictis (ibid. v. 14), 
*^cui oXov To awfnaTiov dQaf^iaTixdv V7t€OTrjaaT0 Kal Ivaycov lov^ 
Vult igitur, si ingeniosi scriptoris acumen assequor, eandem 
differentiam esse inter Iliadem et Odysseam, quae est inter 
civile et cotidianum dicendi genus. — Quartus locns eiusdem 
tractatus non ita ad nostram rem facit, dico c. XXXIV, 2 
(p. 53, 6 V.), ubi /.ivTCTfjQ nokiTixcuTaTog Hyperidis ora- 
tionibus inesse dicitur, i. e. urbanae facetiae (cf. ib. p. 54, 3 
^rjf,i. evd-a aaTSlog elvai ^iaCevat),^) 

Dio Chrys. or. 52 p. 159, 16 D. TtoXiTrAcoTigav vocat 
Euripidis rationem inducendi chori (oppositam Aeschyleae 
aTtkf vocatae), quia ut in civili oratione eum excusat omnem- 
que, quam auditores capere possunt, offensionem subtiliter 
(axQi^iaTeQov v. 17) submovere studet, repudiata libertate 
'poetica'. 

Plutarcho quod vox 7coXLTiy,bg plerumque valet "^hu- 
manus, in cives liberalis' (Num. c. 3. Marc. c. 20. Sul. c. 30), 



1) Hunc usum, quem rhetoricum iure non appellaveris, ex instituto 
mihi non proposui tractandum. Aliqua praebet Ernestius s. v. (p. 281), qui 
ipse quoque ad hacc Mori verba 'ut satis copiosa' provocat, quae Morus 
addidit ad Ps. Long. n. v\p. c. XXXIV 2 : ^nolLXixwxaroq non tam rustico 
opponitur (tum enim fere dareZog dicunt), quam ut latinum civilis de eo 
usurpatur, qui conservata iaovofiia acqualem se humanumque erga omnes 
gerit, in qua vitae ratione comitas et facilitas necessaria est : unde verbum 
ad mores faciles et elegantes transfertur'. Quo fundamento nisus tam longe 
hanc artiticiosam explicationem repetat, me quidem fugit. Mihi nohzixog 
oppositus videtur rq) dyQoix(t>, inde facillime omnia explanantur. Cf. D. 
Hal. p. 647, lOR To aygoLxov awfJLa rov noXirixov . . . dnqveyxev. Ad 
Ernestii exempla addo praetcrca Flut. mor. p. 88 A. 810 h. Euseb. pr. ev. 
Dind. IX 22, 8. Fugit hos viros doctos Hesychium interpretari : '^noXtrixog' 
aareiog fiera rexvrig rivog' 6 iv noXei dvaarQe<p6tievog^ (prior pars ex- 
stat etiam in an. Bachm. I 345, 7). Ne haec quidem favent Moro. Lo- 
cum Ps. Dion. art. rhet. p. 233, 1 perperam Ernestium addidisse puto, cum 
ibi nokLrixdtig, medium locum tenens inter d^pekwg et aefivwg, significet 
Mta ut in civili oratione, i. e. neque sublimiter neque tenuiter' (cf. p. 13S et 
p. 175 huius commentationis). 



174 Carolus Brandstaetter 

sive ^reipublicae accommodatus^ (Pomp. c. 51), sive *^prudens 
in rep. administranda^ (mor. p. 41 B), nihil ad nos. Nec vero 
nobis transeundus liber inscriptus '^itoXtt r/.a uaqayyik- 
liiaTa , cuius in c. VI, VII, VIII (p. 802Esqq.) ubicumque 
mentio fit tioIitiaov loyov, sola intellegenda est oratio ad 
reipublicae administrationem pertinens; quod bene evincitur 
c. VI bis verbis: dixei;at 6e 6 TioltTrAdg loyog diytavixov fiakkov 
Tial yvw(,iokoyiag xal laTOQictg Ttal /xvd^ovg v.tX. Hae igitur 
orationes nostris temporibus vocantur "^politische Reden vel 
^ Staatsreden\ quem usum adhuc passim observavimus apud 
Isocratem, Philodemi adversarios, falsarium epistulae ad Ale- 
xandrum. 

Hoc loco mentionem mihi liceat facere verborum Ps. Plu- 
tarchi V. X orat. p. 1023, 29 Duebn.: TtQWTog de xai oxrji^iaTi- 
Keiv iJQ^aTO (6 ^laalog) x«i TQiTtetv ertl to noXiT i%ov ttiv 
didvotavy o fidXiGTa fieiLiifdrjTac ^rjfioad^ivrjg (cf. Phot. bibl. 
p. 490 Bekk., Bakius pro JtoXiTiTcov habet naO^rjTizov), Video 
mirum quantum secure Xylandrum (apud Wyttenb.) vertisse: 
'^ad res civiles vertit animum', tamquam si non fuerint 
ante eum Pericles et alii multi. Equidem confidenter vocem 
7tolLTiY.6v ad rationem illam Isaei artificiosam satisque ad per- 
suadendum nec non ad fraudem aptam rettulerim, quam Dion. 
Hal. maxime eius propriam fuisse dicit.O 

Lucianus egregium praebet exemplum illius usus, quo 



1) Pata iud. de Is. c. 3 et 4, praecipue p. 590, 5i. 17. 591, 13: ^v 6h 
tcsqI avxov do^a naga xolq toxe yorjzslag xal dndti^g, wg Seivbg dvrjg 
TsyvLxevaaL koyovg inl xa novr^QoxsQa. Hoc loco pro dvriQ, quod est in 
cod., scribendum censeo dvriQ, vel Reiskio improbante (p. 853, 7) Sylburgii 
propositum b dvriQ, Item atque hoc loco falso exstat dvriQ pro dvriQ apud 
Dion. Hal. p. 853, 7. 941, 8. 1117, 2. de comp. v. p. 60, 1 Sch. (ubi vel ixsl- 
vog dvr/Q). Gontra plus quam trigiuta locis prorsus eiusdem naturaearti- 
culus additur. Cf. xdvSQog p. 1024, 5. 639, 8. 635, 2. de comp. v. p. 406 Sch. 
frgm. 1. n. fjiifji. Us. p. 48, 12. 43, 19. Idem vitium cum Manutio tollit Vahle- 
uius n. vxp. p. 5, 16 et p. 25, 22 V., ubi in cod. Par. ovxog dvrjQ. Etiam 
ex Platonis contextu Schanzius partim priores editores secutus has macu- 
las removit. — Etiam nunc hanc corruptelam inveni apud Themistium 
p. 357, 3 Dind. et Eunapium p. 494, 42 et 496, 45 ed. Boiss. Didot. 



De notionum Tiokaixog et aog^iaxjjg ubu rhetorico. 175 

7cohTiyca ov6(,iai:a dixisse vidimus Isocratem (p. 138), quae 
qualia sint, Samosatenus docet in libro de conscr. hist. c. 43 
hisce verbis: ri M^ig 8e aaq)fjg xai TcoliTixfj (sc. rqt laxo- 
Qi'/.iy) BGTio, o%a €7tiGrj(.i6TaTa drjlol t6 vuoK€l(X€vov. (rikog yaQ 
To) Gacpcig diqkiZGai xai cpay^TOTa eficpaviGaL t6 rcQayfxa, (nqT€ 
a^co^QrjTOig xai €^w TcaTOv ovofxaGi jLtrjTe TOig ayoQalocg tov- 
Toig xat yLa7crjkixolg, ak)J* cJg Tovg fiev TCoXkovg Gvv€lvai, Tovg 
dh 7C€7caid€v(ihovg €7caiv€Gat : iam intellegis ea, quae extremis 
verbis describuntur, vocabula non esse, nisi quae paulo antea 
verbis ^cohTixfj U^ig comprehenduntur. Sunt igitur ea, quae 
neque peregrina vel nova vel insolentia sunt, neque nimis 
vulgaria plebeiique sermonis usu trita. Atque ita haec res 
se habet, ut secundum uniuscuiusque loci naturam mox op- 
posita cogitentur nimis quaesita, mox nimis usitata et 
vilia.O Illius generis est, ut paululum egrediar in re, quae 
aliter non potest expediri, Isocratis locus supra (p. 138) lau- 
datus (opp. ^€va, xaiva , (.i€TacfOQi'/,a); cui vel hic liceat ad- 
dere verba Cornuti seu potius Harpocrationis (Sp. I 459, 
6): T^g dh Xe^ewg TCQOOiftui) (ikv aQ(x6G€i t6 7co)uTiz6v xal 



1) Digna res cst, quam paucis illustrem. Quasi circumscribitur 
baec vocis TioXixLxog notio locis huius indolis: Sp. 1430, li ix tQOTttxijg 
fjidXlov xal arjfjieKoSovg li^ewg, dvvafievTjg fiivroi Tceaelv etg Tcokirtxovg 
Xoyovg (Cornuti verba). Hermog. Sp. II 277, 8 (W. III 205) Xi^ig xa&aQcc 
rj xoLvfi xal els aitavzag ijxovaa. Cic. or. 19, 64 philosophorum oratio 
nec seutentiis nec 'verbis' instructa ^popularibus*. Quintil. II 16, 19: 
^nonne pulchrumvel hoc ipsum est, ex communi intellectu verbisque, qui- 
bus utuntur omnes, tantum assequi laudis?' Sueton. p. 126, 4 Reif., 
quae longiora. — Vocis Idiwzixog, quae huic opposita cogitanda est, 
habes haec exempla: Theon (Sp. II 82, 22. W. I 188) tiolxIIti dia xwv vneQ- 
fiardiv xal ovx IdLwrLxfi yiveraL ^ (pQaaig. tt. vtp. XLIII 1 (p. 64, 2 V.) 
aaefjLVOv yag ro xonaaaL xal (Manut.) IdLmrLxov. Demetr. 7i. hQfJL- 
Sp. III 307, 19 evxaraipQOvijrog o roLOvvog rQonog rijg Xi^ewg xal l6lw- 
rixog (cf. eiusdem Sp. III 294, 26). Alex. Num. Sp. III 13, 14 (W. VIII 431) 
6iaq>ipei TtXdaig ^rjroQtxij rfjg rwv IdLwnSv xrX. — ayoQala et ava- 
xex<oQrjx6ra vocabula disiungit Ps. Dion. art. rhet. p. 382 K. ita, ut in 
medio posita sint, quae diserte non nuncupat, ra nohrLxd. dyoQala etiam 
Lucianus 1. 1. opponit. ro dyoQalov fxeQog rijg QrjroQLx^g Dion. Hal. de 
comp. V. p. 400 sq. Sch. 



176 Carolas Brandstaetter 

firjdaf.ifj TQOTCLAov, aXk lyyvraTco tov zoTce rpvaiv et his si- 
millima eiusdem (Sp. I 460, 2): eav 8b avTo iq)^ iavTov (ro 
eTiLXslQrifia) 7tQodyco/n€v , fiiXkcL to €7rLX€iQrj/iia ttjv TtQoayco- 
yf]v aTtkcog Tto^LT Lzijv Xafi^dveLv. Nec non hic licet afferre 
Ps. Dion. art. rhet. p. 384, 9 sqq. R, cui loco exscribendo merito 
parco. £x latinis scriptoribus huc facit Suetonius, Lnciani 
aequalis, qui dicit (de gr. 10, p. 108, 24 Reif.): ^quo magis miror 
Asinium credidisse antiqua eum verba et figuras solitum esse 
colligcre e Sallustio, cum sibi sciat nil aliud suadere, quam 
ut noto civilique et proprio sermone utatur vitetque maxime 
obscuritatem Sallustii et audaciam in translationibus'. Alterins 
usus, quo non cum poeticis, sed cum vocabulis nimis vilibus 
fit comparatio, testimonium dat Phrynichus (Bekk. anecd. I 
p. 8): 'aTtaQvog a€/iiv6T€Q0V tov e^agvog xai TtokLT izvot €qov , 
i. e. ^sublimius, elatius' 0, et Photius (cod. 74), qui haec 
iudicat de Themistio: botl ttjv /.ihv cpQaaLv aacprjg xai aniQLTTog 
y.al avO^rjQog xai Xi^eCL noXLTL'Aalg xai elg t6 a€/iv6v tl 
€7tizhvovaaig xQ^t^^^^og, ubi non aliter interpretanda vox tto- 
hTiY.6g. Phrynichi paucos alios locos, ne temporum rationem 
videamur neglexisse, infra tractabimus p. 194. 

His absolutis Aristidem aggrediamur, qui paulo lon- 
giorem tractationem desiderat propterea, quod novus apnd 
eum vocis jtoliTi-Kog occurrit usus atque is eius generis, ut 
in explicando nonnulli verum mihi non videantur esse asse- 
cuti — neque id mirum in homine materiam, id quod vel 
Hermogenes concedit, perdifficilem saepenumero sive senten- 
tiarum sive verborum velaminibus obscurante, ne premam ofi^en- 
siones imperfecti libri et limam nondum experti. 

Satis est notum Aristidis artes rhetoricas ita esse insti- 
tutas, ut primo libro de ^coXlt l^aov Ao/ot;, altero de dq>€kovg 
charactere praecipiat seu potius faciat observationes. Qui 
quomodo inter se difl^erant, apte mihi videtur elici ex com- 
paratione ab ipso Smyrnaeo instituta Sp, II 512 — 514 (W. IX 

1) Cf. Ghoerobosc. dict. in Theod. can. ed. Gaisf. p. 627: Ttagu 
toXq la(jL^oyQa(poiq rjyovv iv Idfjifio}, xal iv QrivoQi3C(p 6h XoyipTJyovv no- 
huxif ov 6h 6ia rov I ygdipeiv xo '^s^6(o\ 



De hotionum noXizixdg et oo<piaT^g usu rhetorico. 177 

410 — 413). Ibi enim, ut rhetoris verba servem, TcoltTLKov 
loyov describit ita: ein^ kvvoijfiata snntrQaxvT€Qa, dQLfxvTeqa, 
ivdo^OTBQa xofi aTto evdo^cov XafxPav6(.ieva, fieTaxelQLaig (ar- 
gnmenti tractatio) est q^aveQa, axrifiaTa sant TQaxia, aq)o8Qa, 
ekeyxTiyia, filaLa, ita ut ipsa oratio fiat avvTovog; quod ad 
ki^Lv: dei fxera Ttdarjs aaqakelag xal tovov TtQoayea&aL tov 
Xoyov, in numeris eyKortag noLel xai IvlaTaTaL TtQog Trjv oKoiqv, 
Ilico videamus Tov aq>eki] koyov: eius ivvorjfiaTa sunt aTtXa, 
eTtUoLva, fieraxeiQLaLg non est q>aveQa, sed evlore xexQVfmivaL 
eialv al ^rjTijaeig, axrifidTa sunt anka, firjdiva eleyxov firjSe 
e^iTaaiv TLva eixqaLvovTa, xoLVOTeQa nal avaTteTtTwxoTa, rj Xi^ig 
donei (og av Tvxfj TtQoayead-aL, VTtTlav ificpalvovaa nal fLrjdejdlav 
eTtLTrjdevaLv Trjg ki^ecjg ktL Qaod ad rhythmum : T^g aqeXeiag 
ioTL To aTtXwg 7tQox€HQ€iv Tov Xoyov xai firjdafiov eyxoTtag 
elvaL. Breviter similem comparationem facit p. 533, 27 (W. 
IX 438) : oianeQ de 6 nokLTnwg avveLknvafiivog eaTi %al avveL- 
krjqxjjg Ta vorj^aTa, ovTwg 6 aqekijg VTtTLog xai aTtOTerafiivog. 
Exaravi haec, ut intellegeres TtokLTLnov koyov id esse pro- 
prium, quod omnes eas complectitur virtutes, quae postulantur 
incorroborato illo, acri, viriligenere dicendi, quod 
publico civium usuiaccommodatum est; aqekrj antem 
koyov eum esse, qui remissae ilii et attenuatae com- 
munis consuetudinis loquendi rationi et sententiis 
et elocutione propius accedit. Haec ex sophistae sen- 
tentia me dixisse etiam aliis indiciis adducor ut credam. Nam 
loco vocis TtokLTLKog haud raro Aristides utitur voce aya)- 
viaTLKog vel coniungit ambas: cf. Sp. II 460, 30 (W. IX 343) 
eTtLaKeipdfievov , eig oaov e^alQeraL 6 ayiovLaTLxog koyog xal 
oloTLaLv avafuyvvfxevog ovx dfiOLQei, ev Toig oQOLg tov ayw- 
viaTLxov ^) fiiveLv rrjv aejdvoTtjTa, cum v. 24 dixerit ev Tqi no- 



1) Hanc scripturam (pro uywviaxixriv) debeo Baumgarto; quod idem 
ayQ)VLOxtxov koyov hoc loco vertit '^ Gerichtsrede , non minus mihi impro- 
hatur, quam quae supra p. 167 perstrinximus (cf. Baumg. Ael. Arist. etc. 
p. 174 adn.). ayotve&U 1) epidictica concertatio. 2) iudicialis contentio. 3) ea 
pars orationis, quae confirmationem et refutationem continet. 4) — quod 
multo usitatissimum — omuis civilis contentio, opp. epidicticarum oratio- 

Leipziger Stndien. XV. 12 



178 CaroluB Brandstaetter 

XiTV^tj) koyfj). p. 514, 12 (W. 412) hvavd^a aywvtaTUov t6 
GxrjfJta xai koyog ijdr] j(p ^vd^fjii^ 7toXiTiii(jJT€Qog yiyovev, p. 524, 8 
(W. 426) €i dk aywviaTixwg TtQoijy^g avTo (ro fjd-og), cui opp. 
p. 523, 28 Tov aq>€kovg loyov. p. 536, 2 (W. 441) Toyrv yaQ 
aywviGTiKov {av snppleo) iTtoUt tov loyov, quod respicit ad 
p. 535, 30 (W. 440) itaQa Tolg acp^Uaiv. p. 539, 3—6 (W. 445) 
opponitur Sta t6 aywviaTty.6v t6v Xoyov avTwv €lvat et ov 
firjv €v y€ T(j} acpel^t loycfh p. 548, 4 (W. 457) al avfinkonal 
elat jiikv (LtaXkov tiov ay(x}vtaTtx(I/v, yivotvro 6^ av 7C0T€ yal iv 
acpeXel koyt^. p. 512, 12 (W. 410) Tag ftotOTfjTag tov a<p€koig 
xai Tov ankov xoi Tag dtacpoQag 7CQ6g tov TtoktTtK^v koyov 
Kat aywvtaTtxov. Satis puto elucere id, quod aywvtaTtx6v 
vocatur, uaturam efficere TtoXtTtnov koyov, nihil aliud. Eadem 
ratione pro voce cKp^krjg exstat vox aTtkovg p. 512, 11 et 
539, 8 (W. p. 410 et 445) % X€7tT6g j). 549, 22 (W. 459); sae- 
pius autem idem loyog notatur voce avyyQaq^txog^): p. 533, 
19 (W. 438) 7toXk(^ dk avyyQa(ptx(jiT€QOV to oq&ovv €v TOlg 
axrjfiaat xat f,irj 7tkayta^€iv, to 8k 7tXayt(i^€tv t(Jjv TtokiTtTtdiv 
eoTtv (cf. V. 24 av€ifiivov 8k tovto xat ava7t€7tT(ayL6g €lvat 8oy.€i). 
p. 530, 5 (W. 434) xai ra avyy,QtTiY,a 8k axrifiaTa Ttavv fxiv 

Dum luBu. dyfoviatixbg de sola iudiciali oratione nou nisi perraro inve- 
nitur ; ne Baumgartius quidem apta exempla attulit. Ca?endum igitnr est, 
ne temere ita banc vocem interpretemur, ut fecit Baumgartius. Deniqne 
dywv significat 5) ipsam orationem (plerumque indicialem). 

1) Cf. Hermog. Sp. II 365, 8 (W. III 323) ro /ir^ negivevo^fjiivwg Af- 
yeiv, aTtXciq 6b xal dveifiivwq za Tcegivevotjfjieva ' 6io xal Xdiov xovxo dfpe- 
keiag Xiyo) xo x^g xoiavxrjg fie^66ov. xal noXkd ye ^^rjv xovxov xd naga- 
6eLyfJLaxa elvai naQa x(p Sevo(p(Svxi dvayxaitog 6td xo dtpeXkg x^g avy- 
yQa<prig, coll. Aristid. Sp. II 512, U. 533, 24 (W. IX 410. 438); maxime enim 
inter se sunt similia. 

2) Hunc usum vocis ovyygaipixog, opp. Yoce ovvxovog seu noXixixog, 
idem valentis atque qvexog, praebet Ps. Menander in libro n. ini^etxx. 
apud Spengelium IH 399, 18. 400, 7. 411, 28. 414, 29 (» W. IX 264. 265. 
279. 284). Voce avvxovog idem Aristidis (cf. Sp. II 513, 20 = W. IX 411) 
in morem utitur Sp. III 402, 24. 369, 4. 400, 1 (= W. IX 269. 214. 264). 
In priore n. im6eixx. tractatu borum nibil observatur, quod iure in sunm 
usum vertit C. Bursian, der Rbetor Menandros u. seine Scbriften 1882 p. 22. 
Videtur igitur scriptor alterius tractatns, quod ad tecbnologiam, Aristideae 
rationi addictus esse. 



De notionum nohxixdq et ao<ptor^g usu rhetorico. 179 



eGTi Ttjg cKpekelag xai rov avyygag^r^ov fxakkov iariv. p. 541, 
20 (W. 448) ol TtoXiTV^ol eul %tov iv66§(ov xal yvwQificjv TtQay" 
fiaTcov 7] TCQoawTtwv ov diaTtoQOvaiVy 6 dh avyyQaq)cxdg dca- 
TtoQwv xa£ tolg ivdo^oig a^pikeiav iQyaCerai. Item, ne longns 
sim, res se habet p. 547, 25, 32 et 554, 10 (W. 457 et 465). 
Addere hie iuvat, quod tua sponte iam memineris, disiunc- 
tionem inter yoces aywviaTcxdg et yQacpixog olim Aristoteli 
usitatam fuisse 0; sed paulo diverso modo, quoniam ei 6 yQa- 
(fixdg Xoyog idem erat maximam partem atque int8eiY,TiyL6g, 
aycjviGTiTidg idem atque avfApovlevTiAog et dcxavixo^, quod 
non ita esse apud Aristidem intellegis haud dubie. Huic enim 
sophistae avyyQatpiy.bv l6yov eum omnino esse, qui plerumque 
non oratur, sed scribitur et ob id ipsum non illas prae se fert 
virtutes, quas 6 TtoltTt-^bg^ proprius accedens ad eum quem 
aq)eXil appellat, in promptu est. In voce vero yQatpfKog ab 
Aristotele usurpata illud potius urgetur, quod arte et studio 
hoc genns elaboratur. 

Maxime autem ei^ quam nos notionis aq>ei,ovg "koyov prae- 
buimus, explicationi favetlocus, quem ultimum addam, p. 513, 19 
(W. 411) ovTia yaQ iKelva Ttotel avvTovov Tbv koyov xat rto- 
ItTtycoVy TavTa 8e dq)ek^, tig av iSiWTtxa xa< 6fiti,rjTtyca 
ovTa^); quo fit, ut, si omnino cum antiquiore aliquo rhetore 
in hac re Aristidem licet comparare, comparandus esse mihi 
videatur cum Dionysio Halicarnassensi — propter locum libri 
de comp. v. p. 420 Sch. supra laudatum p. 168. 

Quid sit TtoktTtxbg X6yog Aristidi, satis puto demon- 
stratum esse. lam pauca addam de versione, in qua non me- 
diocriter quidam lapsi sunt. Rehdantzium, qui vertit 
Staats- vel Prunkrede^) in prolegomenis ad Philippica- 
rum orationum editionem, iure perstrinxit Volkmannus (Rhet.^ 
p. 477 adn.). Frustra vir doctus ipse se defendit et defensus 

1) V. p. 213 adn. 1. 

2) Cf. Sext. Emp. p. 690, 19 B. 6ia x6 vn dtpsXovg xal Idioitov xaxa' 
osesva^^ea^ai , loan. Sic. W. YI 381, 9 xavxa yag xal xa xoiavxa ndvv 
l6iQiXuca xal dqiekij, 

3) Dem. philipp. Reden erkl. v. R., 3. Afl. 1. Heft p. 55. 

12* 



180 Garolus Brandstaetter 

est a Baumgartio (1. 1. p. 152 n.)) cni ipsi yertere libet po- 
litische Bede — perperam, puto, nam nos quidem artiore 
sensu hanc vocem adhibemus, quod dictum sit etiam deChristio 
(Griech. Littgesch.* p. 598), qui vertit politisch et schlicht. 
Volkmannus cum dicit (Rhet^ p. 553): ^Arisiides stellt in 
seinen.Texvcct QTjTOQCKai den Xoyog rtokvri-Kog (== ayco- 
vLGTL'A.6g)^ d, h, die bewussie Kunslmassigkeil redneriscker 
Darstellung, wie sie uns in hochsier Vollendung bei Demosthenes 
cntgegentrittj dem koyog acpekfjg als der bewussten Einfach- 
heit und Naiviidt gegenubery als deren Hauplvertreter er Xeno- 
phon betrachtet\ nimis mihi videtur et invito Aristide arti- 
ficii notionem urgere, quamvis non sine arte 6 Ttohtixdg koyog 
componatur. Ceterum cohaerere videtur hic error viri de rhe- 
toricae scientia optime meriti cum alio quodam, quem com- 
misit in rhet. Gr. et Rom.* p. 565 adn.*) Ac ne Ernestii qui- 
dem versio (prf. lex. techn. rhet. Gr. p. XVII) ^tum publicae 
tum umbratilis eloquentiae^ satis mihi placet. Melius iam 
pridem Norrmannus (in tit. edit. princ. Ups. a. 1687) ^^dictio 
civilis ac simplex'. Equidem — si omnino non malu- 
mus retinere terminum Graecum — cum Dindorfio (edit. 
Aristid. t, II p. 713) et Spengelio (rh. Gr. II prf. p. XIX) no- 
htrAdv koyov verterim oratorium dicendi genus^), quod 
nos '^rednerisch^ aq^elfj koyov cum plurimis consentiens 
simplex genus dicendi, nostratium lingua ^schlicht'; ac ne 
is quidem ab Aristidis sensu alienus sit, qui simpliciter dicat 
oratio et sermo.^j 



1) Ubi haec: "^Aber schon lange voj* Hermogenes hat der Ausdruck 
Xoyoq TioktTixdg mehr oder weniger den Sinn einer "^vollendeten' Be- 
redsamkeit, wie sie dem Staaismann (perperam hac voce abutitur), d, h, 
dem wirklichen Redner vor Gericht und in der Folksversammlung , zu- 
kdmmt* etc. £tiam deterius in prima cditione (p. 477): ViV wirkUche Be- 
redsamkeit in ihrer klassischen Form, im Gegensatz zur Schuiberedsamkeit 
de7' Declamatoren\ Doleo Volkmannum exempla non addidisse. 

2) Apte mihi videor provocasse ad Sext. emp. p. 690, 11 B. evvoiav 61 
ifjtnoiel ovx o ^ijxogiscogt ikk* 6 dtpskrjg xcd xov idimxtxov v(palv(ov xvnov. 

3) Cf. Cic. or. 19, 62-64; de oit'. II 14, 48; Brut. 84. 291; ex parte 
huc facit auct. ad Heren. III 13, 23; dial. de orat. c. 6. 



De notionum nohxixoq et aofpiaztjg usa rhetorico. 181 

Restat, ut quam late pateat hic, quem descripsimuSi vocis 

/roAtTixo^ usus apud Aristidem, paucis demonstremus : Locutio 

7coktT iY.6g loyogy dequa nil addendum, legitur Sp. II 459, 6. 

516, 30. 524, 15. 518, 6. 544, 10. 25. 532, 20 (= W. IX 340. 

415. 426. 419. 452. 437). 6 Tro/uri/.dg eodem sensu exstat 

Sp. II 518, 10. 533, 27. 538, 8. 547, 13 (= W. IX 419. 438. 

444. 456). 6 noXtrtT^og avriQ is est, qui oratorium dicendi 

genus colit, Sp. II 518, 6. 521, 4.i) 530, 20. 548, 25. 541, 25. 

544, 4 (= W. IX 419. 422. 434. 458. 44&. 451). Idem vo- 

catur 6 Ttoltziytdg more satis iam nobis noto Sp. II 515, 23. 

27. 517, 16. 22. 518, 2. 14. 519, 29. 520, 14. 26. 521, 5. 24. 

31. 529, 4 et al. (= W. X 414. 416. 419. 421. 422. 423. 433)^). 

Quem nsum animadvertendum est non eundera esse, quem adhuc 

saepius invenimus. Apud Aristidem enim eum, qui 7toliTiY.6g 

appellatur, in solis contionalibus et iudicialibus orationibus 

versari non opus est; sed ampliore quadam nec tam certis 

finibus circumscripta potestate praeditum hoc adiectivum eum 

significat, qui oratorium, non tenue vel simplex dicendi genus 

colit, missa generum ratione. — 7toltTtY.6v id nuncupatur, 

quod tale est, quale in hoc genere esse debet, velut n. Ttqo- 

Taatg p. 515, 5 (W. 413); n. xaTaaxevi) (argumenti ad- 

Btructio) p. 515, 11 (W. 413); ft.ajtodei^tg p. 515, 6 (W. 413); 

7t. auayyekta p. 544, 13 (W. 452). t6 7toXtTty,6v est, in 

quo loyov n. natura posita est, p. 544, 11 (W. 452); tovto 

TtoktTtxov eoTt legitur p. 523, 10 (W. 425). — 7toktTty.cdg 

av^fjGat Tov Xoyov p. 548, 17 (W. 458). 

lam transeamus ad aemulum Aristidis et facile victorem, 
Hermogenem, qui quo sensu vocem TtoktTtxog adhibeat, 
non minus est difficile demonstratu, quam scire necessarium, 
si modo recte et universam eius de ideis doctrinam et sin- 
gulas sententias intellegere studemus. Neque possum non 

1) Hoc loco legas: o ov, praeterea p. 520, 5 (W. IX 421, 18) ovtog 
<«§ tt(p. avriQ pro ovxfoq dtpekTjq dvrjQ, coll. p. 525, 25 et 535, 2 (W. IX 
428. 439); p. 500, 24 (W. IX 394) fortasse xal inscrendam post XQn^^^f^ 
coll. V. 20; p. 512, 21 (W. IX 410) sententia flagitat dh pro yccQ. 

2) Item, atque oX d^elelq legitur p. 535, 30 (W. IX 440) et saepius. 



182 Carolas Brandstaetter 

confiteri miram qaanta libidine hnnc virum in nsurpando hoc 
termino nsum esse, ntpote qni idem vocabulum nuUa explica- 
tione addita maxime vario sensu adhibere non dnbitayerit, 
quamvis evxQivslag laudem sibi asciscat (Sp. II 267, 10 W. III 
191); quod quidem nobis paulo molestius esse quam illias ae- 
tatis lectoribus ad excusandum Tarsensem facile addo. 

Ac primum quidem sunt nonnnlli loci, quibus eodem 
sensu atque Hermagoras vocem nohTtAdg Hermogenes 
adhibet, dico Sp. II 17, 26 (W. I 51) rwv de &eGetJv ai 
f.iev 7toi.iTi7caly ai d ov, xai vto kirixai fxev al VTtOTtETtzto- 
'Avlai talg noivalg evvoLaig^), olov ei QrjTOQevTeov xai oaa 
TOtavTa, ov TtoXiTr/Mi 8e, ooai oheZai Tivog eTtiOTijf.irjg ymi 
7tQOorfA.ovoai Tolg TteQi avTctg avaOTQeq)Ofxivoig, olov ei atpai- 
Qoeidrjg 6 xoofiog, ei Ttolkol YMOfiot, ei 6 rjltog nvQ, aide 
fikv ovv (ptXoo6q)otg aQfiotovotv, ev de Tatg akkatg Totg ^jJto- 
Qag yvfivaOTiov, ojvofiaoav di Ttveg TavTag fiev TtQaytTtxdg, 
v/,etvag 6e &ecoQr]Tt'/dg (cf. infra p. 200 adn. 1). Ipsius 
igitur Hermogenis explicatio non minus quam rhetorum et 
philosophorum disiungendorum ratio docet Hermogenem in 
usum suum convertisse terminum Hermagoreum. Paulo dif- 
ficilius iudicium de primis libri tt. OTdoewv versibus, ubi 
haec exstant Sp. II 133, 12 (W. III 1 sq.): ^eQl de Trjg tcuv 
7toXtTtY.cov CrjTTjftaTiov dtatQBOecog eig ra Xey6f.ieva '/ecpd' 
Xata X6yog yeveox^co . . . -/.at tiqcot^v ye, 6 Tt eOTt 7toktTt'/6v 
KrjTrjfta QrjTeov ' eOTt toLvvv df.icpto(^rjTr^otg loyr/ij e7t\ fnegovg l'/ 
tcjov 7tag i'/doTotg '/etfiivwv v6ficov rj ed-cJov TteQt tov vofito&iv- 
Tog dr/alov i] tov nakov rj tov ovftcpiQOVTog rj ycat 7tdvTcov afia 
rj Ttvcov. To yaQ cig dkrjd^cog Te xai za&okov y.aX6v rj ovftcpi- 
Qov rj Ta TotavTa trjTelv ov QrjTOQtycf^g,'^) Ubi id primum ex 

1) Cf. Priscianum (Halm. rhet. L. m. p. 559, 16): 'Sunt igitur po- 
Bitionum aliae ciyiles, aliae priyatae (vides quam absurde!): civiles 
quidem, quae communibus et ad civitatem pertinentibus subiacent opini- 
onibus'. Yel his lirmantur, quae de origine termini Hermagorei supra 
dizi p. 161 sqq. 

2) Vix credideris, quantopere desudarint in hoc loco scholiastae : f u- 
erunt enim, qui propter vocem Ttavtaxov (v. 8) seu xaXov (v. 18) seu propter 
libri titulum nugarentur omnia tria genera in libro tractari (cf. Sop. W. I? 



De notionam nohtixoq et oo^iazTjg usa rhetorico. 183 

ipsa rerum natara sequitur solum genus iudiciale et maximam 
partem (cf. W. VI 40, 8. 17. V 226, 29) contionalis et genus 
panegyricum respici, quantum quidem in ipsis illis duobus 
necessario interdum adhibetur: facile igitur quis opinetur*) 
Tocem TtohTixog illo sensu esse usurpatam, quo apud pleros- 
que scriptores ad solum contionale et iudiciale genus refertnr 
— neque hoc falsum, si r e m spectas, de qua hoc potissimum 
loco Hermogenes dicit. Interpretationem vero et termini veram 
originem nifailo minus putaverim ex Hermagorea technologia 
repetendam esse — namque prorsus certo ex una in hoc toto 
libro TtoL tTjTrjfiaTwv mentione non audeo concludere — : 
Hermagorae enim haec notio fuit usitatissima et vel in artis 
definitionem et finem recepta, et ab hoc ipso in stasibus trac- 
tandis Hermogenes pendet; neque obscure verbis btcI fxegovg 
e. q. s. ei adversatnr. Ita igitur censeo : in locutione 7toliTiy(.a 
^i^T7]f4aTa vox TtoliTixog proprie significat, quod sub com- 
munem cadit intellectum ^) ; quia vero sermo est de stasibus, 

79, 3. 81, 8. V 23, 8. Max. Pl. V 226, 26. anon. VII 109, 3), contra quos 
iure Porphyrius pugnavit teste Sopatro (V 9, 20), qui ipse serio discepta- 
tionem in utramque partem instauravit; et recte quidem rem diiudicavit 
Sop. IV 74. 30. V 12 sq. 23, 20. 32, 3, Max. Pl. V 226, Matth. Cam. 
VI 602, 6, anon. III 482, 7. Alii ex iisdem indiciis definitionem rhe- 
toricae his primis verbis contineri hariolati sunt (cf. Doxop II 100, 21. 
104, 13. Sop. V 23, 14. VI 41, 3. Max. Pl. V 232; ad hos cf. anon. 
W. IV 4, 10 ^ Luciani paras. c. 4), in quos recte animadvertit Syr. IV 
75, 1: ov nsgl ^rjftOQixriq ^ ^oyog, dAAa Tiegl noL ^ijzi^fjiatog, Sop. V 32, 5 
et Max. Plan. V 226, 6, quem inter eos, qui inesse definitionem putarent, 
modo yidimus. Nemo omnium attulit locum libri nsgl svQsa. (Sp. II 177, 13 
W. III 65), qui huc facit: xo nQayfxa nsQl ov ^ XQiaig rj zo /^ovksvtTJQiov 
ovvsatTjxsv. iv nQopXrifxaat (= ^ijtrjfjtaai) yaQ rj xQivofJisv rj fiov/.svofiS' 
^a. — Haec ad illustranda schoiiastarum studia. 

1) Cf. Matth. Cam. W. VI 602, 12. 

2) Taenturhancinterpretationempleriquescholiastarum: Marcellinus, 
non infimae notae interpres, apud Walz. IV 69, 16 nohtixov 6s Xsyovai to 
firj nsgl tdg fxs^66ovg tag (pvaixdg v<piatdfJisvov, dXld trjg xoiv^g ivvolag 
^sx(ov triv xQlaiv. Ceteri fere omnes opposita esse dicant td (piX6ao(pa 
(Sop. IV 62, 27. 64, 3. 78, 16. V ^5, 18. 27, 15. 78, 13. Speng. avvay. tsyv. 
p. 137), atque id praecipue propter verba inl fxiQOvg, quibas luculenter ex- 
«ladantur theses philosophorum (Syr. IV 70, 2. anon. V 596, 15. IV 70 



184 Carolas Brandstaetter 

notionis ambitns re ipsa ita restriDgitnr, ut de contionali et 
indiciali generibns solis valeat ; qno qnidem sensn baud dnbie 
haec notio accipienda est apud Hermogenem tt. id. Sp. II 
403, 6. 404, 24 (W. III 372. 373). 

His paucis locis, utpote peculiaris naturae, peculiari trac- 
tatione expeditis, demonstremus qnam brevissime appositis 
testimoniis eum, quem vere Hermogeneum vocare mihi 
iiceat, Yocis TtoXiTixog usum. 

Qui Hermogeni dicitur Sp. II 398, 2 (W. III 366) 6 Tto' 
liTtycog yiaXovfievog koyog , [og] ylverai f.ilv 6ia Ttaaaiv rcov 
TCQoeiQrjfiivcjv Idedivj ov fifjv aTtXvHg ye, avyKQa&eiacSv di itcog 
TtQog all^rjlag, uniyersalis, ut ita dicam, quaedam forma et 
quasi communis imago omnium earum orationum est, quae 
illarum idearum yarie mixtarum sunt capaces, seu, ut B a u m - 
gartii verba mihi probata amplectar: (p. 226 1. 1.) „die Ver- 
sammlung aller Krafte der Rede in eins*% sive (p. 224 I. 1.) 
„ der L 7t. beruht ihm darin, dafs alle Ideen der Rede in mdg- 
lichst grofser Vollstandigkeit und in einem bestimmten durch 
innere GrHnde gegebenen Mischungsverhaltnis zur Ersckeinung 
kommen". Vides profecto, quantopere discesserit a primaria 
illa potestate, a qua ne haec quidem significatio, prima initia 
si quaeris, non est repetenda, huius vocis vis. lam vero eXSrj 
eius Hermogenes (p. 401, 13.'W. 370) docet esse tria: at;/«- 



adnot.; IV 78, 16, ubi corr. inl pro nsQl. IV 80, 4). Alii za lavQixa op- 
ponunt (IV 71, 3). Alii vocem Tiohuxog explicant (y. p. 192 apud nos) per 
vocem ^TjTOQixbg: Max. Plan. V 236, 25 (» anon. VII 112, 18) nohxixov 
6b to ^ijTOQixdv nQog dvTidiaaTO?.TJv Tuiv (piXoao^fmv , idem V 222, 21, 
anon. III 461, 5. 617, 3 et Sop. IV 64, 3 (cf. V 9, 16). 

Vides prorsus easdem adici explicationes , quas cum de Hermagora 
et Dionysio loqueremur, invenimus. 

Singularis est Sopatri adnotatio IV 64, 4 TavTa yaQ fjLova ns^l 
Ta Triq nokewg ngayfxaTa et anon. VII 112, 24 otl ngoq avGTaaiv r^r 
nohTsiaq OQa, 

Denique ingeniose Syr. IV 61, 18: no)» t,rjfcrjfjLaTa keyei navTa xa 
vno Taq dexaTQeig dvayo/xeva aTaaeiq (« Max. Pl. V 236, 23). Matth. 
Cam. W. VI 601, 9 t6 nol. t,^T. xal aTaaig kiyeTai dno tov aTaaiaC,eiv 
Tovg dywvi^ofisvovg nQOS dXlriXovg. 



De notionain nohxtxoq et aotpiatTjg usu rhetorico. 185 

(iovkevTiKovy dtyMvixov, TtavtjyvQiKov 0, quorum suam qaodque 
habet naturam.^) Aliter enim 'qualitates' (cf. Sop. W. IV 191), 
quae omnes universali TtohTixqi koyq) adhaerent, mixtae com- 
parent in oratione deliberativa, aliter in iudiciali genere. Genus 
autem, quod navrjyvQixdv constanter ab Hermogene nuncupatnr, 
in duas discedit partes.^) Insunt enim in eo et orationes, quae 
versantnrin CqTrjf^aat TtokiTiTtolg (cf.suprap. 183 sq.), et orationes 
vel potiufi omnino ovvtay^aTa, qaae non versantur in civilibus 
quaestionibus. Illas orationes Hermogenes — qua in re sin- 
gularis est — vocat noXcTiycovg TtavrjyvQixovg^); ac dicit quidem 
earum formam propius accedere ad eam, quae est in delibera- 
tivo et iudiciali genere.^) Has vero alteras, quamquam aperte 
dicit ^) : (loyog) ov% wg iv ^rjTi^itiaai nokitfKolg, aXV avTo tovto 
Ttavi^yvQiytog, og ovdk TtolcTixog cawg av yiXrj-d^elrj, nihilo minus, 
quia magua ex parte communis TtokiTixov Xoyov characteris 
participes sunt^), ne ipsas quidem 7tohTtx(^ 'koyiQ universali 
dubitat adnumerare. ^) lam vero in sequentibus capitibus Her- 

1) TovTov dh xov Xoyov xov tioXlxixov 6 fiiv iaxi avfi^ovlevxixoq, 
b 6h Sixavixog, 6 6h navrjyvgixog, Meliorai quam plurima eiusdem, Ma- 
ximi Plan. verba sunt ad h. 1. (W. V 553, 27): tacag iv nohxLXia Xoyta 
ovx Sv svQsd^slij xb navTjyvQixbv ei6og, ov yag dycoviaxixov iaxiv, dXV 
ini6sixxix6v' xal oc nakaiol Qj^xoQsg xb naQanav ovx ixQ(ovxo avxc^ 
xovxov xbv XQonov, ip vvv x6XQi]vxai, aAAcc ngcoxog 'laoxQaxtjg vswxsQlaag 
(sic scrib. esse demonstratur W. VI 477, 28) syQaxpsv iyxwixiov. Contra 
confundit res loan. Sic. W. VI 470, 9 sqq. 

2) Cf. Sp. II 266, 31 (W. III 191) et Sp. II 401, 15-409, 27 (W. III 
370—380). 

3) Sp. II 403, 5 (W. III 372). 

4) Sp. II 403, 17. 404, 25 (W. III 372 sq.). 

5) Sp. II 403, 6 (W. III 372). 

6) Sp. II 404, 8 (W. III 373). 

7) Amplissimo omnium rhetorum sensu Hermogenes voce navrjyvQLxbg 
utitur, utpote qua comprehendat omnes tractatus oratione soluta compo- 
sitos, historicorum opera, totum poesis campum. Mirer nisi inde, quod 
Hermogenes genus historicum huic amplissimo noXiXLXLp koytp tribult (Sp. II 
417,28. W. III 391), factum est, ut in quibusdam artibus (Rufi incertae 
aetatis, Sp. I 463, 13 «= W. III 448; W. IV 60; Speng. avvay. xs/,v. p. 185; 
Aristoteli adscribitur Sp. III 483, 19 — anon. Speng. avvay, xsyv. p. 225, 
W. VII 794, 7; fortasse W. VI 456, 3; his suppletum volo Volkmannum 



186 CaroluB Brandstaetter 

mogenes etiam orationes contionales et iudiciales et illas e ge- 
nere panegyrico, qaae versantur in civili qnaestione, s p e c i a - 
liter nomine nohrixov "koyov complectitnr et secernit hoc 
nomine ab omnibns iis generis panegyrici avvrayiiaai^ quoram 
argumenta non sant civilia. Quam distinctionem inter /coXiTiTcdv 
et TtavrjyvQiytdv koyov eo, quo modo diximus, sensu intellegen- 
dos clarissime praebet Hermogenes in hisce: (Sp. 11 410, 1 sqq. 
W. III 380) dei dh avayxalcjg tiqotbqov eiTtovta dca ^Qaxicov 
tig 6 aTtXvjg TtolittKog Xoyog . . . xa} tlg 6 aTtktog TtavrjyvQixog 
. . . TteQi tiZv lia&^ eva Xoyov a^lwv avdQdiv . . xaQayLtriQlaau 
Disserit igitur proprio loco de Ttohttyjp koyco deque iis, qui in 
eo potissimum excelluerunt, proprio de panegyrici geneiis prin- 
cipibus; atque yel ita hanc partitionem persequitur, ut illi De- 
mosthenem, huic Platonem ducem tribuat, quamquam Demo- 
sthenes simul communis illius et universalis TtohttKov koyov 
perfectissimum est exemplar. 

Itaque, quod clare dictum nusquam inveni, duplexO est 
apud Hermogenem TtolttrAov Xoyov notio, altera amplior et 
quasi generalis, altera artior et specialis: quod maxime 
respiciendum est, si modo recte Hermogenis subtilem doc- 
trinam studemus enucleare. lam de utroque usu pauca ad- 
denda sunt. 

Illaigitur ampIissima^roA^T^xot; loyov notio contionales, 
iudiciales, civiles panegyricas orationes, tractatus sive philoso- 
phicos sive historicos sive alios soluta oratione compositos, to- 
tum denique poesis regnum una amplectitur; recte ergo Baum- 
gartius 1. 1. p. 201 (cf. ibid. p. 226) dicit: nseine SUllehre umfafst 



Khet.^ p. 24) historicum genus ut quartum rhetoricae perperam ferretur. 
cf. supra p. 168 adn. 3. 

1) Sic mihi rem fingo: 

TToA. Xoy. I. 




noX. Xoy. II. navriY. ovx iv noX. H^i^r. 





y. avfip. y, dixav. yev. navTjy. iv noL ^ijz. xaxaXoydd. iv noii^oei 



De uotionum nohttxog et aog^iaz^q usu rhetorico. 187 

das ganze Gebiei aller Darstellungsart und ihrer Theile^. Qai 
fiat, nt tam amplam vim notio tcoXitixov koyov sibi adsciscat, 
si explicare stndemns, via incedimns admodnm Inbrica: non 
sine libidine profecto rei a se primnm tractatae anctor hoc 
nomen indidit, qnod, qnantnm yideo, a primaria illay qnam 
invenimns, notione non possnmns non repetere. Verbnm antem 
neqne Latinae neqne yernacnlae lingnae mihi contigit invenire, 
qnod voci ^cohTixog ita adhibitae prorsns respondeatO- Banm- 
gartii versionem 'politische Rede' omnino nobis improbari 
snpra professi snmns p. 180; atqne ipse Banmgartins, qnantnm 
potest, hanc versionem evitat. Yolkmannns (Rhet.^ p. 565), 
postqnam de qnalitatibns Hermogeni tractatis breviter exposnit, 
haec dicit: ^Die kunstvolle Vermischung sammtlicher Ideen aber^ 
die deivoTTjg mit eingesehlossen, giebt den Xoyog TtokcTiycog, 
yydie vollkommen kunstmafsige DarsteUung*', wie wir ihn (sic) 
bei den klassischen JRednem, vor allen bei Demosthenes Jinderi . 
Etiam hic praeter rationem intnlit in TtoXiTvabv "koyov notionem 
perfectae et absolntae ad artis regnlas eloqnentiae. Ac ne in 
nova qnidem rhetoricae tractatione ^) ab hac sententia discedit, 
cnm dXxXi^ die vollkommen kunstmajsige ,yBeredsamkeit^'\ Qnem 
Yolkmannns intellegit TtolnrKov koyov, simile qnid est atqne 
6 yLQaTiGTog tcJv tzoL Aoywy (Sp. II 398, 10. W. III 366) 
vel T( noXtTinbv wg aXri&wg' {8p, II 337, 22. W. III 287) 
vel To TCoXiTixbv wg ovTwg (Sp. II 330, 27. W. III 278). 
Geternm praeter hos, qnos passim nos adhnc notavimns locos, 
hac ratione nsnrpatam notionem nohTixov Xoyov in Hermo- 
genis libris vix inveneris. 

Altera porro tcoIitikov Ao^ot; notio artior illa qnidem 
et contionales, indiciales, civiles panegyricos amplexa qnin non 
discrepet ab illa primaria a nobis appellata locntionis TtoXiTi- 



1) Fortasse non inique animadvertimus in Hermogenem, si dicimus 
'dieUniversalit&t desStiles'; est enim res abstracta, quam dicimus, 
non concreta. 

2) Iwan. MttUeri Hdb. d. klass. Altertw. II p. 488. — Cf. praeterea 
supra p. 180 cum adnot. 1. Vel Baumgartius, qui recte Hermogenis sen- 
tentiam perspexit, uno saltem loco item a vero aberravit, vide 1. 1. p. 144. 



188 Carolas Brandstaetter 

zov koyov potestate, non est dabium. Atque bic qaidem di- 
cendi usas, etiamsi comparari ex parte cam Aristideo potest 
— sant Hermogenis bi 7coL Xoyoi re vera etiam illius generis 
oratoriiO — tamen ne bic quidem Hermogenes etAristides 
prorsus concinunt: nam Aristides in partitione facienda profi- 
ciscitur a dictione, missis generibas, Hermogenis partitio occa- 
siones et materias respicit; neque — etiamsi quaedam vel bic 
commania et ad comparationem apta esse concedo — eadem 
apud utrumque est oppositio, quoniam multum abest, quin Her- 
mogeni genus panegyricum notione aq^eXeLag signetur sola, 
quippe quae communis sit utriusque, et TtohrLKov Xoyov et 
noLvriyvqvKOv, 

Hoc angustiore sensu plerumque vox TroAmKo^ accipienda 
est, ubi praeter locos adbuc allatos apud Hermogenem occurrit; 
velut Sp. n 267, 14 (W. HI 191) Jrjf,ioo&€vi^g tov 7co)uTiyidv^xQL- 
(irf/,c6g (omisso substantivo Uyog). p. 286, 20 (W. 218) del Gacprj 
tbv 7t. elvai koyov. p. 292, 28 (W. 226) 7tokLTiY.ii) 'k6y(^ oppo- 
nuntur tragicorum, Pindari, sopbistarum opera; p. 357, 17 
(W. 313) ev T(f) 7t. Xoy^i) tol f.ivd^i7,a v^tTCOTrjTa Ttoiel. p, 410, 17 
(W. 381) TOVTiov T(Jt)v TtoliTiYMv X6yo)v /ueTixovot TtavTeg^ 
ovg ovof.iatoi,iev TtoXiTtYovg (scil. avdgag seu Qi'jTOQag). Ttokt- 
T 1,7,0 1 igitur ii appellantur, qui noXiTiYovg koyovg componunt 
vel ad eos componendos apti sunt; velut Dinarcbus p. 413, 4 
(W. 384), Aescbines p. 413, 18 (W. 384), Lycurgus p. 416, 13 
(W. 389)2), ex parte Isocrates p. 412, 6 (W. 383); abrogat banc 
laudem Antipbonti sopbistae p. 415, 15 (W. 387) et partim An- 
docidi p. 416, 25 (W. 389); sed vel Tbucydides Talg evvolatg 
e%7teQ Tig alkog noliTLYog ofiov xai oefiv6g p. 422, 30 (W. 398). 
Porro quaecunque talia sunt, qualia in bis orationibus esse solent, 
7to)uTLYa vocantur, quo in usu id potissimum urgeri videmns, 
quod simpliciora, non sublimia esse solent et magis ad argu- 



1) Blass, Att. Berdskt. IP 208 ^sotvohl der poliHschen (hoc perperam) 
Rede, d. i. dessen, rvas rvir Rede nennen, als auch der panegyrischen Rede, 
d. i. der philos. u. histor. Darstellung''. 

2) Rehdantzius, edit. Leocrateae Lyc. p. 4 adn. 16, perperam vertit 
vocem noXixtxhq\ ein slaatsmdnnischer Redner. 



De notionum noXixixoq et ao(piaxriq usa rhetorico. 189 

mentum ipsnm et utilitatem qaam ad ornatam spectant, qaae 
orationi civili sant accommodata (opp. TtavrjyvQixog): p. 328, 22 
(W. 137) ei yccQ tvxoi ra f,iev {tvSv €7tix€iQr]f,idT(ov) aTtodei'/.- 
Tixd ehat xai (qaod sappleo) TtohTiArjg^) f.i6vrjg eQfirjvelag 
deofiBva, ra de TtavrjyvQiTid, qaae paene repetantar p. 234, 13 
(W. 145), abi TtoXiTixd T(j} vcp xai TtavrjyvQi-Ad Tcj} v(^ legimas; 
p. 288, 20 (W. 220) TavTa ae/.ivdv fiovov, ov firjv xal TtoXtTrAov 
dvvaTai jtoielv tov koyov (cf. p. 288, 30. W. 220; 289, 2. W. 221 ; 
p. 289, 6. W. 221 ; p. 290, 5. W. 222, qaae non intellegantar, nisi 
ex ratione, qaae Hermogeni intercedit cam Aristide); p. 291, 9 
(W. 224) TtohTrAOJTeQai evvoiat, opp. cpvaet aejLival, et in eodem 
rerum nexa p. 290, 22 (W. 223) tovto aefivov ov rtXiov exet tov 
TtoXiTrAOv Te xai ^tc&avov xaTci tyiv evdolaaiv. p. 294, 16 (W. 228) 
TovTO yoQybv afia t^J noliTixc^ xal aefivov. p. 294, 8 (W. 228) 
al aTtoaTQocpal diacpd-eiQovai t6 aefiv6v . . xai 7tQ6g t6 xoivo- 
TeQOv xa£ 7tokiTrAciTeQOv ayovat. p. 359, 30 (W. 316) TtoXtTrAxi 
fj TotavTrj fjdovT) (sententia iacanda). p. 384, 17 (W. 348) ^toh- 
Ttx6v t6 axrjfia. p. 443, 1 (W. 425) rjO^rAog 7toi.tTtx6g oQxog, 
qaod intelleges coll. p. 355, 2sq. (W. 310); in progymnas- 
matum tractatione Sp. II 4, ^Osqq. (W. I 17) eUog quartum 
narrationum vocatur TtoktTtxov, i. e. illius generis, quod 
in civili oratione locum habet^); aliter autem Sp. II 199, 11 
(W. III 94) avvTOfiog xai TtoXtTt^ifj dtT^yrjaig: quae per se nihil 
habet splendidi, opp. avvTOfiog xat cpatdQOTiQa (cf. exempla 
apud anon. W. III 576—578). — Adverbium exstat p. 187, 13 
(W. 78) TtoXtTfAiiTeQov aT^aat t6 7tQooif,itov , opp. ^tavv^yvQt- 
'A(aTeQov. Item p. 188, 19 (W. 80) 7toXtTr/.(jig, quae bene expla- 
nantur p. 234, Hsqq. (W. 145). 

Restanttres locicapitis 7teQl d(peketag, quibus, si 



1) Max. Plan. W. V 414, 15 expl.: ivaycivtoq (pgaaiq, 

2) Priscianus (Halm. rhet. L. m. p. 552, 15): ''civilis, quae ab ora- 
toribus In exponendis sumitur causis'. cf. Apsin. Sp. I 353, 10 (W. IX 494) 
al 6h {twv diTjyi^aewv) dycDViazixal olov Ttaga xolq noXitixolq. Doxop. 
hom. in Aphthoa. (W. II 199, 18) recte Hermogenis terminum interpre- 
tatur: nohxixa ds xa Sv xolq nolixixolq dydHaiv siq X9^^^^ ^o^Q q^xoq- 
atv ijxovxa. 



190 Garolus Brandstaetter 

subtiliter rem considero, sensu Aristideo vox TtoXiTmog mihi 
videtur aceipienda. Nam, ut quam brevissime rem demonstrem, 
Hermogenes cum dicit Sp. II 35t, 25 (W. III 305) quae exempla 
Kad^aQwv sive aq)€ld)v kvvoivjv (eaedem enim Hermogeni sunt) 
supra attulerity fuisse TtoXtT t%(ii'ceQa xal aywvtaTixoi- 
Tsga, hoc dicit, si respicimus qua ratione omnino Hermogenes 
Aristidem perstringat ^: erravit Aristides, qui Tcp noliTiiap 
Xoyq) opponens tov a(pekrj loyov negat aq)€keig ivvolag esse 
posse in tcoXctixc^ loyq). Quae ut dicta sint cum acumine, 
vox TcohTLxojTeQa sensu Aristideo intellegatur necesse est ; huc 
accedit ipsa vocum TvohTixog ^) et aycovtaTi-adg coniunctio vere 
Aristidea ^), verba ev tji aXXr] loyoyQaq)L<^ *), quae illud avyyoa" 
(piyibv yevog Aristidis in memoriam revocant, Xenophon, qui 
Aristidi quasi perfectum exemplar tov aq^eXovg loyov videtur, 
ab Hermogene primus exempli causa allatus (Sp. II 352, 10. 
W. 306). Haec, quae multo melius sentiuntur, quam docentur, 
si vera sunt, optime intellegentur verba sequentia Sp. II 352, 1 
(W. 306): kiyw de otl twv xad-aQwv tovtwv nal aq^eXwv ev- 
voiwv al fihv (j.aXXov aQfxoTTovat t(^ TtoXLTixcp Xoycp, al dk 
riTTOVy al de ovS^ olwg, ag xal fxakkov eXnoc Tig av Idlag elvai 
TTJg acpekelag: oppositio enim inter TtoUTLmv Xoyov eiatpe" 
leiav facta prorsus est Aristidea; neque aliter accipienda, quae 
ab his separari non possunt, verba Sp. II 352, 27 (W. HI 307) 
ei ^) de aXXwg, oix, eTtiTijdeiai (scil. al ovtw Xeyofxevai xad-aQal 

1) Gf. Baumgartii 1. 1. p. 202. 

2) Maximi Plan. auctoritas (W. Y 529) in tali quaestione est nuUa. 

3) Apud Hermogenem Sp. II 355, 4 (W. III 310) voces aycDVioxucos 
et a<peXriq opponuntur; sed etiam haec ex Aristidis doctrina intellegenda 
esse certum et iam cognitum est a Baumgartio 1. 1. p. 202. 

4) Sp. II 351, 27 (W. III 305) zmv 6b wq iv x^ aXly XoyoyQa<pla 
xa&aQwv xs xal dipsXwv ivvoidjv ovx ifxvriad^fisv, 

5) Locus difiicillimus et longior, quam qui integer exaretur. £go 
hanc sententiam non intellego, nisi v. 27 Sp. (W. III 307, 2) scribo ei 6h 
aXlwq (quae respondent ad verba ei piiv xig r/^og. Yerbis al ovxw Xeyo- 
fievai xxX, omnino non est, quod opponatur, sed inde fiuxit haud dabie 
perversa vocala al). In cod. Yindob. 1 8 exstat al aU.wg 6h, quod fortasse 
suadet, ut omnino genuinum putemus: a?.Xwg 6h, quod usitatius quam si 
6h «AActfff. 



De notioDum nohztxbg et ao<piotijQ usu rhetorico. 191 

evvoiai olaat aq^ekeig) tc^ koycp T(p 7toktTiw^, i. e. oratorio, non 
simplici dicendi generi. 

Hermogenes igitur, qnem cito pede transire neqne potni- 
mus neque Yoluimus, quippe cui quo maiorem veteres, eo mi- 
norem nostrae aetatis homines operam impertire videam, qua- 
druplicem, nisi quid me fugit, praebet vocis /roAmxo^ usum. 
Adliibetenim eam primum eodem, quo Hermagoras, 
sensu, deinde amplissima eaque peculiari pote- 
state, tum ratione plerisque usitata (degeneredelib. 
et iudiciali), denique, utvidetur, Aristidisin modum. 

lam videamus Alexandrum, cuius patrem Numenium 
Hadriani temporibus vixisse Suidas s. v. Novfii^vcog testis est 
— huins enim excerpta esse, quae diu legebantur in tractatibus 
7V€Qi eTcideinTi^wv Menandri et Ps. Menandri, etiam ego credo.^) 
In his igitur excerptis (Sp. III 1 , 9. W. IX 332) legimus : ovxovv 
Tcuv TcoXiTixwv koycjv TQeig elGiv vTCo&iaeig, kyyccijniov, avfi- 
^ovhfi, dixTj — ubi yel ex ordine generum sophistam facile 
cognoveris.2) Vides profecto huic rhetori nohTixovg Xoyovg 
esse tripertitos, quod quin repetendum sit ex illa doctrina, 
cuius sive auctor sive praestantissimus praeco atque interpres 
Aristides fuit, mihi quidem non est dubium; quod eo con- 
fidentius dico, quia Sp. III 12, 16 (W. VIII 429) exstant verba 

1) Cf. Walz rh. Gr. IX p. 331 sqq. Spengelii rh. Gr. III prf. p. III 
et p. 1. — Bernh. Steusloff, quibus de causis Alex. Num. etc. liber pu- 
tandus sit spnrius et quae epitomae ez eius libro ezcerptae supersint. diss. 
Vratislav. a. 1861 p. 6. ~ C. Bursian, Der Rhetor Menandros u. s. Schr. 
1S82 p. 6. 

2) Hoc velim animad vertas : apud Platonem(cf. Phaedr. p. 26 1 A. Soph. 
p. 222 C D. Theaet. p. 173 D. 174 C. Gorg. 452 E. 454 E. Euthyd. p. 290 A) 
iudiciale genus primum locum tenet (quod expl. Aristot. art. rhet. p. 1354^ 26). 
Aristoteles (cf. p. 143 adn. 1), auct. ad Alexandrum, Epicurei prin- 
c ipem locum tribuunt x<5 avfjL^ovksvzixiji yivsi. Hermagoras etMinu- 
cianus praeposuerunt to Sixavtxbv elSog teste Sop. W. IV 63, ac vel Dio- 
nysius p. 488, 5 hanc rationem sequitur, eo nimirum loco, quo etiam vocem 
7roAtrc;eog Hermagoreo sensu adhibet (cf. p. 166). Apud Alexandrum tb 
iyxwfiiaatixbv el6og primum est. Digna haec res, quae accuratius inqui- 
ratur, quippe quae cum auctorum indole, artis statu, temporum condicione 
interiorem habeat rationem. Cf. Spengel, philol. XVIII p. 608. 



192 Carolus Brandstaetter 

eiusdem, nt omnes consentiant, Alexandri: akV Sye JcoliTixdg 
ycal GvyyQafpcndg ov 'Aaza cpvaiv, aXXa xaza f.uf^7]aiv kneivov 
(sc. Tov Y,aTa (pvatv) yiveraL — nbi termini TtoXcTindg nal avy- 
yQacpimg aperte Aristideam originem prae se fernnt; dicit igi- 
tur, ut noXiTiKov koyov significet, TcXaaig QrjTOQixrj et Ta xara 
TexvTjv TtJy ^rjTOQcov^) (Sp. III 13, 14. 18 = W. Vni 431). 

Constat igitur hoc Alexandri loco item atque apud Aristi- 
dem vocem TroAmxo^ eadem esse vi, qua est vocabulum ^rjTo- 
QiTLog, ut omnia tria rhetoricae genera notione jcoIltixov loyov 
facile comprehendantur. Hoc yero ad nostram rem snmmi est 
momenti. Hic enim usus posteriore aetate magis magisque in- 
crebruit ^) praevaluitque haec amplior notio prae artiore illa et 
magis propria, quamquam ne eam quidem prorsus umquam eva- 
nuisse ut per se est consentaneum, ita exemplis a nobis affe- 
rendis firmabitur. Imprimis scholiastarum chorns ad libidinem 
mox ampliore sensu suae aetatis peculiarem morem secuti, mox 
angustiore, priorum temporum vestigia prementes, hac voee 
utuntur, quod interdum locorum intellectum paulo obscurat nec 
non falsarum vel minus accuratarum interpretationum fuit causa. 
Quae cum dico, recordaris haud dubie illius loci, quem supra 
attulimus ex Dionysio (p. 166, nimirum iud. de Lys. p. 488, 3 R), 
quo quidem TcokiTrAfjv Texvrjv (sive QrjTOQixov koyov — pro- 

3) cf. Aquila (Halm rhet. L. m. p. 22, 11): figurandarum sententiarum 
et elocutionum proprium oratoris munus est. 

1) Yelut ii, quos laudavimus p. 183 adn. 2, qui Tcohrixbv t^ifCTHJLa per 
^TjTOQixbv interpretati sunt, a quibus non discedit Minucianus teste Sop. 
W. V 9, 15 xal yoLQ Mivovxiavbg sItkov, oti 6 qi]ZQ}q nav ^^r, noL iQBi, 
anon. W. IV 64, 3 noL ^r^XTifia xakel rb ^ijzoQtxov, loan. Sic. W. VI 470, 
10 — 15. Etiam apertius Ghoeroboscus dict. in Theod. can. ed. Gaisf. 
p. 627 , 34 coU. p. 628 , 4 iv QijvoQixij} 6h X6y<p rjyow nohtixqi, I o s. 
Khacend. W. III 478, 6 b noXixixbq Xoyoq, oq iaxi avfifiovlevrtxog, di- 
^avixog, navijyvQtxog, anon. gram. in Isocr. XIII vnoB-. apud Blass.' II 
prf. p. LVIII elg ztiv nohxixrjv, o iau ^tfcoQixi^v etsq.; Pollux IV 16 
^TjTogixi^, ^ avT^ xal nokizixi] et paulo post qi^twq, b avxbg xal nokt- 
xixbg et IV 17 QrjfcoQBvetv « noXixtxbv elvat (de quibus perperam io- 
quitur Faber in adn. ad Ps. Long. n. vxp. c. I p. 4 edit. Tollii, probatus, 
ut videtur, Schaefero de comp. y. p. 6), cf. Lobeck, ad Phryn. p. 764 de 
voce nohxtxevea^at, quam silentio damnat PoUux. 



De notionum nohzixog et aoipiarrjg usu rhetorico. 193 

miscue eDim ibi his DOtionibus utitur) tqix^ vevef^rifiivrjv aperte 
dieit. Atque ibi quidem via ac ratione abHermagoreo di- 
cendi usu hoc fuit repetendum. Nunc vero ab Aristidis ra- 
tione idem non minus certo nobis videmur repetere, quae cum 
Hermagorea vocis TtoXiTixog loyog usurpatione non est con- 
fnndenda. Sic igitur statuimus : Apud Dionysium et hos poste- 
riores rhetores Ttohnxov koyov tripertita partitio pariter exstat, 
originem vero si spectas, non est eadem, sed diversa. Gur 
autem non ab Hermogene, a cuius auctoritate in ceteris ple- 
rique pendent huius aetatis rhetores, sed ab Aristide potius 
hunc dicendi usum profectum esse opinemur, ex iis, quae de 
ipsa inter Hermogenem et Aelium differentia professi sumus 
p. 188, facile intelleges, quamquam id minime me negare scien- 
dum est Hermogenis doctrinam technicam esse eam, ut facile 
pro sua parte ad augendam hanc dicendi consuetndinem po- 
tuerit conferre et contulerit haud dubie. Ac ne illud quidem 
prorsus neglegendum, quod his posterioribus temporibus ipsius 
epidictici generis alia fuit natura et condicio, atque antea, cum 
hoc genus magnam partem eloquentiae vere civilis paulatim 
occupasset. 

His igitur paulo subtilioribus rebus, quae valent non solum 
de Alexandro, sed in universum de plerisque eoram, qui poste- 
riores sunt, demonstratis, iam adeamus temporum ordine ser- 
vato eos, qui restant, apud quos novam notionis TcoliTixds A.6yog 
mutationem non inveniemus; eo autem maiorem observabimus 
variandi ad libidinem in tanta significationum multitudine li- 
centiam. 

Apud Phrynichum Arabem, cuius unum locum aliis 
documentis deficientibus iam supra (p. 176) attulimus, haec le- 
guntur (Bekk. anecd. I 15,9): avd^ivTrjg' 6 avToxeiQ, 2o- 
(foiilijg dk (dia)lvoag Tovvofxa avToivTrjg ei/tev (El. 272). €OTt 
de 7i;okiTixiuT€Qov t6 avd-ivTrjg, ubi TcoktTixwTeQov significat 
'usitatius in civili oratione, non poeticum'. Apud 
eundem (Lob. p. 63) exstant haec: iQsvyea&at 6 TcoirjTrjg' 6 
d eQevyeTO olvofiaQelwv. a/A' 6 7coXLTiY.bg eQvyydveiv XeyiTw, 
quibus denuo firmatur huius usus ea explicatio, quam praebui- 

Leipziger StQdien. XV. 13 



194 GaroluB Brandstaetter 

mns p. 138 et copiosius adambravimns p. 175 sqq. Nihil igitur 
addendnm. Geternm cf. p. 171.0 

Philostratns (v. soph. I 19, 1) haec exhibet: 17 dk idia 
rcJv k6ya)v (Nicetis) tov jtihv ctQxctlov xaJ tcoXitikov arto^ifirjxevy 
vTto^axxog dk xal did-vQafificidrjg , significans voce tcoXitixou 
eam elocutionem, quae orationibns ciyilibns accommodata est, 
virilem nimirum ac nervosam, nt opposita subaudienda sit so- 
phistica, quae revera est vTCo^aiqiog y,al dt&vQaft^tjdrjg (cf. 
Eunap. p. 495, 16 ed. alt. Boiss.). Idem complnribus locis no- 
tionem TtoliTixov "koyov artiorem opponit seu tacite seu diserte 
notioni aocpLaTi^ov (epidictici) loyov, velut v. soph. II 2. II 19. 
II 20, 1. Notabilis est locutio 7toXLTr/,6gd-Q6vog,QXi\ opponitur 
6 GocpiaTixdg x>Q6vog: est enim ea cathedra, qua non sophistiea 
ars sive epidictica, sed civilis — seu mavis iudicialis, ad quam 
fere restricta illa erat — docebatur ^). Exstat eins mentio apud 

1) Schmidtius, frgm. Didymi p. 94 adn. cum specie veritatis ;ro>U- 
TixfozsQag pro noiTjTixQtziQag Ecribendum esse conicit in schol. ad Soph. 
Philoct. 1113: yivoito 6e (jlol xov naQaluov xovxmv Vaov XQ^vov dvaxv- 
X^oai, x^g ifji^g Xaxovx^ aviag. ivvarai 6h xal xaxa xo nXrj&vvxtxbv dxov- 
sa&ai ifzag Xaxovx^ dvlag. dVJt x^g noirjxixwxiQag ^ xotavxrj <pQaaig. Si 
Terba ^ xotavxtj <pQ. ad yerba xaxa x6 nlrjd'. spectant, procui dubio nokixi- 
xwxiQag scribendum; possunt autem, si modo verbum xotavxjj voce urges, 
referri ad verba xijg ifjtijg dvlag, paulo laxius dicta; tum omnia sana. — Per- 
peram pro noltxtxov Sylb. scripsit notijxtxov in etym. m. s. v. Bvala: xa 
naQa xb^ijd-og^ 6ta(poQslxat'. drid-etaxal drjO-ia' noktxtxtoxsQov 6h 6ta xov 
i , , . xal xb t nohxtxov, cf. Gram. an. Ox. II 280 b nohxtxbg 6h 6ia xov i. 
— Nihilo miuus notatum velim voces no?.txtxbg et notijxtxbg saepius con- 
fundi: Isocr. or. XIII 12 in textu noiTjxtxov, in marg. cod. F noktitxov; 
Themist. p. 392, 8 Dind. hoc vitium in optimo codice; schol. in Ilermog. Max. 
Pl. W. y 446, 5 noltxtxovg exstat, cuius loco Syriaui codex notrjxtxovg habet. 
In proleg. de com. vol. I p. 537, 7 Meinekii Bergkius pro nottjxtxov scripsit 

noXtxtxov, —■ In cod. Paris. 2923 compendium n pro noktxixbg interdnm ex- 
stare me docuit Walzius rhet. Gr. IV 64 adn. 26, unde fortasse haec confusio 
orta. cf. supra p. 169 adn. 1. 

2) De his rebus cf. Ahrens, de Athen. statu pol. et litt. GOtt. 1829 
et G. F. Weber, comment. de acad. litt. Athen. saec. II p. Chr. constit., 
Marburg 1858; Bernhardy Grundr. d. gr. Litt. I p. 591, quae, fortasse 
mea culpa, paulo obscuriora et partim conf usa mihi videntur ; Westermann, 
Gesch. d. Beredskt. in Gr. u. R. I p. 198 sqq. 



De notionum Tcohruebg et ao^piazriq usu rhetorico. 195 

Philostr. V. soph. II 20, 1 ^ATtoXlwvtog rov tcoXltivlov ^qovov 
TtQoeoTwq knl TakavT(p. De sophistica sella y. aiteram commen- 
tationis partem. lam adnectamus panca de Philostrati amico 0: 

Apsines narrationes esse dicit (Sp. I 353, 10. W. IX 494) 
duplices : Tag fisv laTOQixag, wv noXv eldog ev avyyQa(palg, rag 
de aycDviaTixag, olov TtaQa rolg TColiTixolg. ^el&ocev d^ av 
TcoTe Y.a\ iaTOQinal rtQog TtoXiTiKov. Fortasse non erramas, si 
noliTixoig simpliciter intellegimns rhetores, oratores, 
qaibns opponantnr historici. Sant enim — qaod libere pro- 
fiteor — in artibns horam temporam loci, qaoram de inter- 
pretatione haesites. Eidem tcoXiti-^ov ^i^Ttjfia (Sp. 1396, 31. 
W. IX 584) est civilis sive — ut scholiastis obseqaamar — 
rhetorica qaaestio; re vera iadicialem respici ex loci natara 
seqaitar. 

In ea parte Apsineae artis, qaam Spengelias rhet. Gr. I adn. 
crit. ad p. 405, 1 Apsini iare abrogat, legimas p. 405, 1 (W. IX 
594): To Ttad^og noXv /,ihv kv non^aei tv^ TQayiTtfj, ij^ei di /rore 
ml elg Tov nolLTixov (loyov), abi confidenter verto Mn ge- 
Dus oratoriam, in orationes^; item iadicandam p. 406, 31 (W. IX 
596). Utroqae loco poetica opponitar. 

Ex opposita notione navrjyvQixwg explicanda est vox no- 
hTi'Awg, qaalis invenitar in excerptis ex Longini arte factis 
Sp. I 323, 29: 7tohTiycwg 8i eaTi keyeiv to nenoiytU&ai tov 
)^yov ivd-vf.irjf.iaat nid-avolg xai wg ^dktata anodetxTfAOlg, 
qaem ad locam videas, qaae sapra diximas de Hermogeneo 
usa p. 188 sq. 

Gornatiy aeqaalis, at videtar, Apsinis, pretiosas liber — 
eius enim esse, qaae Spengelins praebet rhet. 6r. I 427—460, 
mihi quidem Graevenias ^) probavit — haec habet prima verba: 
noXtT fKog ijTot dfKavtxog Xoyog elg TiaaaQa /^iQtj 
SiatQelTat Ta nQOxel/teva . . . nQOol/ita, Strjyi^aetg, 7tlateig 
intloyovg. Hic primam occarrit haec de partibas orationis 
doctrina iam dadam nota, qaantam ad res ipsas, ita tamen 

1) Philostr. V. soph. II 33, 4. 

2) Cornuti artis rhet. epit. ed. et commentatus est lo. Graeveu, 1891 
p. XXX-XXXIII. 

13* 



196 Garolus Brandstaetter 

pronuntiata , ut ^coXltckov potissimam Xoyov notio adhi- 
beatur. Hoc enim artis placitum paene iisdem verbis ab 
omnibuB fere posterioribus rhetoribus decantatur; velut inve- 
nitur apud Syrianum (W, IV 61, 1 coll. adn.; 62, 12), Ni- 
colaum sophistam (Sp. III 450, 10. 453, 15. 457, 24. 458, 21. 
462, 2. 465, 24. 468, 26. 470, 13. 498, 16; omissa voce Ttoli- 
TiTidg ib. 488, 11. 492, 24), Doxopatrum (W. II 125, 13), 
Maximum Planudem (W. V 220, 17. 366, 9), anon. schol. 
Aphth. (W. II 2, 18. 31, 23), schol. Hermog. /r. evQsa. 
(W. VII 74, 7) et alios. Apud Diogenem autem Laertium, 
qui stoicorum doctrinam refert (VII 43), non TtoXiTcycov Ao- 
yov, sed QtjTOQixov koyov exstat. Scholiasta Hermogenis 
(W. VII 26, 14) neglegentius dicit tov Xoyov, cum v. 17 accu- 
ratius fontem suum, i. e. Cornuti epitomam^), secutus addat 
TcokiTixov. lam quaestio est, quomodo intellegenda sit locutio 
TtohTiTidg Xoyog. Qua de re equidem ita censeo: Aut intel- 
legimus rtoXiTiY,ov loyov omnino oratorium (omnia tria genera 
comprehendentem) simulque sive minus accuratos sive ineptos 
hos rhetores fuisse dicimus — desunt enim in epidictico ge- 
nere avTi&eaeig et Ivaeig {aytoveg) ^) — , aut inteliegimus ora- 
tiones deliberativas et iudiciales et eas panegyri- 
cas, quae illis prope accedunt (maxime autem iudicia- 
les), quod ego utique praeferam hisce de causis: primum is 
ipse, apud quem modo haec verba legimus, dicit 6 noliTiTiog 
iJTOL dixavixog Xoyog, ubi verba iJToi dixaviytdg non delenda 
puto cum Graevenio 1. 1. p. XXXVII, sed signum potius an- 
tiquitatis et praestantiae huius artis duco. Tum non incon- 
sulte Nicolaus sophista, de quo plura suo loco dicam, adhibere 

1) Utrum quinque an quattuor numerentur partes, nil ad rem; 
legitur 1) nlazeig. 2) dnddei^tg. 3) xazaaxevTj xcd dvaaxev^. 4) dvti' 
d^eaeig xal Ivaeig. 5) dywveg pro parte, quae tertium aut tertium et quartum 
locum tenet; apud Philod. p. 202, 18 Sudh. nominantur niazeig xal vn- 
e^aiQiaeig, verumtamen t;7re|. non prorsus concinit cum refutatione (cf. 
infra p. 218 adn. 1). 

2) Cf. Graevenium 1. 1. p. V. 

3) Quamquam has inesse in eo spmniat anon. ap. Walz. III 570, 7 et 
571,27sqq. 



De notionum nohtixoq et aotpiaxriq usu rhetorico. 197 

mihi yidetur hanc potissimam locutionem: rQiuiv fihv ovrwv 
eldwv T^g QrjTOQtxijg, nivTe 8h fxeQciv rou fcokiTiKov Xoyov 
(Sp. III 450, 2 ~ 10. 457, 23. 458, 18 cv 20. 461, 27 ~ 462, 1. 
465, 22. 468, 20 oo 25. 498, 12 sqq. ; eadem ap. Doxop. W. II 121, 
5 oj 123, 19; anon. W. VII 1083, 13). Nicolaus enim, postquam 
tres esse rhetoricae species dixit, Sp. III 450, 10 ita pergit: 

TCaklV 8h TOV 7C0XtTlK0V koyOV TCBVTS IH€QWV OVTWV, olov TCQOOt- 

filcovy dtrjyi]a€wv, avTt&iaewVy kvaewv, hctXoywv, xai TOVToig 
Tu iavTWv Ta fCQoyvfivda/itaTa xQ^f^H^ov XOQ^^y^t. Ta /nev yoQ 
Trjv Twv 7CQ00if.ttwv dtdday.€t xQ^ictVy ^a 8k ttjv twv ^trjyrjaewv 
'/.tL In his vero fieri neqait, nt ad noltTii^ov koyov pertineat 
yivog lyxwfttaaTtTcov: neqae enim ad eias partes solas saam 
qaodqae progymnasma affert atilitatem, sed totam hoc genas, 
qaippe qaod toto caelo differat ab illo TcoltTtv^i^ ^oy^ih ipsam 
integrum in jcQoyvfivdaftaTa receptam est, qaod cam aliis con- 
sentiens docet Nicolaas Sp. III 477, 27 sqq. Ac profecto in 
cap. VIII tractationis progymnasmatam et tam Sp. III 494, 32 et 
495, 2. 17 malto alias laadationis partes (non ftiQrj, sed xe- 
(pdXata appellata) et diversam ab ea 8talQ€aiv esse dicit, qaae 
est in TcoXtTtTic^ ^y^i)] progymnasma igitar, qaod est avaaytevi^j 
qaamqaam nallam asam affert generi laadativo (cf. Sp. III 
478, 25 et vel Aristot. art. rhet. p. 1368<^ 28), nihilo minas TCQog 
TcdvTa Ta tov TCoktTixov koyov ftiQrj Tckrjv Tci5y ijctXoywv avv- 
TeUaet (Sp. III 468, 25; hoc loco v. 21 inseras av post f.tdXXov), 
Idem elncet de commani loco ex Sp. III 470, 13 oo 17 coll. 
cum 470, 22. Neqae abs re adiangere verba losephi Rhacend. 
(W. III 482, 18): 6 TotovTog TcohTtzdg Xoyog €X€t TCQOolfitaf 
Strjyrjaeig, dywvag, intloyovg, nimiram contionalis, indicialis 
et panegyricas, qaoad illoram pars est; qaibascam cf. Matth. 
Cam. avvorcT. 7caQa8, QrjT, p. 4: ezdoTrj tcJv ardaewv (qaae 
easdem, qaas modo diximas, orationes comprehendant) £x Tea- 
GaQwv (X€Qwv avyxetTat, TCQootfiLwv xrA. Deniqae Rafas, incerti 
temporis rhetor, (Sp. I 463, 15 W. III 448, 3) enameratis rhe- 
toricae generibas, at debebat, haec dicit: ftiQri 8h tov 8rA.a- 
vtxov (non TcoXtTtxov neqae QrjTOQtxov) TiaaaQa: jcQooLfttov -atL 
(v. p. 196 L 7CoXtTt'A.dg iJTOt 8tKavix6g), 



198 Carolus Brandstaetter 

lam demonstrasse mihi videor, qaa ratiocinatione dactus 
apad Gornatam omnesqae eos, qai hoe placitam rhetoricam 
exarant, Tcohnxdv Xoyov non censeam in aniversam significare 
QYiTOQtxdv Xoyov, sed dao tantam genera tertiiqae partem com- 
prehendere. Idem video patare Graeveniam 1. 1. p. XXXVII. 
'Menander in tractata Ttegl kTtidemTinutv vocem TvokiTL- 
Tiog angastiore sensa de contionali et iadiciali genere adhibet 
Sp. III 339, 21 (W. IX 147), 'cam dicit: "looxQdTrjg Tolg f,uv 
6v6f.iaaiv lyyig tov tcoIitixov xa&i^xec et p. 343, 11 (W. 155) 
xai sig Tovg TtoXiTixovg t6 f.iiQog tovto tcov vfivcov xar^A^f, 
neqae aliter p. 331, 16 (W. 127) ag yoQ iTtidei^eig koycov no- 
?UTr^(jov ol GocpiGTal xai.oviiievoi TtoiovvTat, fieldTr^v aycovcov 
elval (fafiev, oix. iTtidei^iv. Disianctionem , qaam facit idem 
p. 336, 29 (W. 141) inter noirjTdg, GvyyQaffeig, koyoyQcicpovg, 
ftohTixovg, intelleges ex Hermogenis nonnallis locis (Sp. II 
406, 10. 417, 27. 424, 27 = W. III 375, 18. 391, 8. 400, 19): 
est enim 7tokiTixdg: orator, QrjTtjoQ. 

In Ps. Menandri») tractatu (Sp. III 399, 16 W. IX 264) 
verba fieTexeiQiGavTO t6 eldog ol f.iev GvvTovcog, ol de GvyyQa- 
(ftyccoTeQov, ymI dF^kov oTt o ftev GvvTOvog GvviGTQanTat koyog 
aTe 7toXtTtxcdg TtQoUov, xal e^etg Tag aQeTag tov itoktT tytov 
koyov asai dicendi Aristideo prorsas accommodata esse sapra 
monendam fait p. 178 adn. 2. 

In Aphthonii progymnasmatam tractatione item atqae 
apad Hermogenem'^) ra dti]yrifiaTa (Sp. II 22^ 5. W. I 61) 
disiangantar in dQafiaTtxd^ tGTOQtxd, noltTtxd. Atqae est 
qaidem TtoX, dtrjyrjfta: ci) naQa Tovg dycovag ol QijTOQeg 
xexQtivTat.^) Similiter thesiam (Sp. II 49, 15. W. I 108) hae 

1) Liceat mihi hac locutione uti, quamquam Blassius (Lit. Centralbi. 
1S83 p. 28) non priorls, sed postcrioris tractatus auctorem Menandrum iure 
appellari censet. 

2) Sed deest apud Aphthonium pars quarta: ree fxvd^ixa diTjyijfjiata. 

3) Cf. Doxop. W. II 201, 26 ad h. 1. : ro 6h noXixixov, xovxlaxiv iv no- 
?uxelaig avfApalvov xal cp xexQT^fJLt^a nohxevofisvoi, xovxiaxi Sixd^ovxeg 
?j fiovXevovxeg rj navTjyvQl^ovxeg. xb Sh avxb xalBlxaL xal ni&avbv xal 
Piwxixbv xal ngayfiaxtxbv xal idicoxixbv xal Sixavixov, Brevius et aptius 
id. p. 199, 24: noXixixa Xeyoviai xa xoig noXixixoXg Xoyoig aQfio^ovxa. 



De notionum noXizixbg et oo^iazTj^ usa rhetorico. 199 

7cokiTiY.al, illae d^ecjQrjTiKai appellantar; sant vero noki- 
Tiyiai: al nQu^iv ey^ovGai TtoUv Gvvixovaav ^ qua in interpre- 
tatione Tbeoniannm terminam {TCQa^TLxal xf.) et Hermogenianam 
(7tok£Ti7ial ^.) qaasi compilatam yides. Hermogenis aatem 
interpretationem, qaae ipsa qaoqae ex Hermagorae disciplina 
profecta est (y. p. 1S2), panlo obscaravit Apbtbonias, qaia ad 
Ttokeujg notionem adiectivam 7tohTiy.dg nimis revocat. 

Eanapiasin vita lamblicbi (p. 461, 5 ed. Boisson. a. 187S) 
de eo dicit: alTlag d^ iTti TouToig ij TtQocpaaetg ovTe 7teq)vxwg 
l^rjyeiG&ai TtokiTixdig ovTe TtQoeko^evog, tov itavTa xciQaxT^Qa 
Gvvdxee tov §lov {tou ^Ai.v7tlov), abi TtokiTixcig simiiiter atqae 
sapra apad Polybiam p. 159 significat ^simplici ratione 
eaqae non tam artis et floscaloram, qaam reram narrandaram 
et perspicaitatis stadiosa.' Idem de Himerio dicit (p. 494, 
42 Boiss.): euxoXog d^ av^Q (cf. s. p. 174 adn. 1) eiTtelv xa2 
GvvriQ^oGiAivog' kqotov 6e ^exei xai rjxov '^ Gvv&rjnr] Ttokt' 
Tcxov, xal Ttov GTtavLog xai TtaQa tov d^eiov ^^QLGTeldrjv^) 
'iGTaTai, i. e. babet talem in oratione sonam, qaalis in nervoso 
et civili, non in sopbistico vel epidictico genere est, virilem 
dico ac fortem. 

Synesias in Dione (p. 39P.) disiangit Tag gocplgtl- 
y.ug inod^eaetg et Tag 7toi.LTL7cag^ abi 7toi.iTLxai Dionis 
vnoO^iaeLg eae appellantar, qaae similiter Isocrateis non de- 
monstrandae artis et ladendi caasa tractantar ^) , sed in vitae 
commani atilitate rebasqae pablicis versantar. 

Kicolaas sopbista, qaem in soUemni illa de qainqae 
partibos 7tohTLxov Xoyov doctrina vere civilem orationem notare 
sapra diximas (p. 196 sqq.), eodem sensa banc locationem ex- 
hibet Sp. III 456, 29 et 459, 18. noXLTLHiZgliyeLv est civili, 
non valgari elocatione ati p. 454, 17: eiQrjTaL dk fivx^og ano 
Tov fjLVx^eia&aL, o eOTL kiyeLv, ovx otl xal kv Totg akkoLg ov 
kiyo^ev^ akV otl ev avT^j} nQWTOv to kiyeLV 7tokLTLytwg 
^av&dvofiev. &€aeLg distribait in q)vaLxag, olov el acpaLQoeLdrjg 

1) Malim ^Agiatsldt^v avlataxaL^ 

2) Fata tales orationes, qualis Tqwixoq aliaeque, quas Synes. legit. 
cf. FhiloBtr. ?. soph. I 7, 1. 



1 



200 Carolus firandstaetter 

b ovQavog, et in nohTiKQg, velat el yafitjreov: quamqaam 
explieationem ipse non addit, tamen iare patamas eas notari, 
qaaram perceptio sab commanem cadit intellectam (p. 497, 
6sqq.)- A narrationibas mythicis et historicis secemit ra 
TiQayfiariKa (p. 455, 30) dirjyi^ftaTa '), a xol diTtavixa xakoivtai, 
qaae paalo post (p. 456, 6) vocantar ra iv zoig Tcoi.iTixoig 
aywac keyofieva: vides profecto, qaantopere tam temporis 
civiles contentiones paene non sint nisi in caasis iadi- 
cialibas. 

Non timeo, ne qais mihi neglegentiam det opprobrio, si 
iam finem faciam percensendoram scriptoram; sant enim, 
qai seqaantar, non nisi interpretes eornm, qaos maximam 
partem ex ipsoram libris satis cognoscimas, neqae raro, abi 
aptam nobis videbatar, sententiam scholiastaram sedalo ex- 
aminandam caravimas. At qai non mnltam sibi possant laadis 
vindicare, eos admodnm iniqai est fraodare, si omnino aliqaid 
meraerant. 

Bestant enim tres vel sis qaattaor rhetoricae defini- 
t i n e s , qaae post hoc tempas valaerant. Qaaram prima est 
Sopatri: 6 de doxwv ev exetv {oQog) ovTog eoTi' dvvafiig Ao- 
ytxfj ev 7CQayf4aTt TCoktTtxf^ Tekog exovoa to ev keyetv 
(W. V 17. 4.2) VII 34, 6, abi pro koyov manifesto ponendam 
koytyirj)] alteram at omniam praestantissimam ferant Maximus 
Planndes (W. V 214, 1), Doxopater (W. II 105, 7. 74, 24. 
93, 11), Troilas (W. VI 53, 5), anonymas (W. III 611, 1): 
QrjTOQtxri eOTt Texvrj 7ceQt Xoyov 6ivafitv iv TCQayfiaTt Tcokt- 
Ttxc^ TeXog exovoa t6 Tctd-avwg eircelv xaTo. t6 evdexofievov 
{t6 Tcetx^etv ooov ecp" eavTJj Troilas 1. 1.); altima asservatar 

1) Vel in hac re intellegis, quam iusta sit nota illa Fabii de rhetorum 
in uovandis terminis vano studio querela. Nam quod ad thesium et nar- 
rationum disiunctionem, Theon, Uermogenes, Aphthonius, Nicolaus, omnes 
inter se dissentiunt Eandem vero, quam Theou, praebet Cicero (partit. 
or. 18, 62) quaestionum partitionem, videlicet ^cognitionis et actio- 
nis' (^ ^ewQijTixwv et nQaxxixwv). 

'!) Hoc locoy ut sane procedat bententia, v. 1 1 delendum verbum no- 
kLiix(p ut a stulto homine insertum; lineola 15 sic scribendum: QtitoQi- 
XTJg, ^ztloq iiovoa xo ev Uyeiv, cf. W. III 462, 4. IV 26, 7. 



De notioDum noXixixoq et aotpiatriq usu rhetorico. 201 

a Doxopatro (W. II 104, 25): ^tjTOQiyn^ lati diva^ig ev- 
Q€Tixrj xal eQfiTjvevTrAri (jieTa ycoafiov twv evdexofAivwv ^ci^a- 
vwv ev 7CQdyfiaTt TtoXiTini^, TeXog 'exovaa to ev kiyeiv (et paulo 
yariata, fortasse in verbis TexvrAfj xal &eu)Qr]Tiyifj nal eQftr^vev- 
Tixri librariornm cnlpa corrnpta in Troili proll. W. VI 52, 26). 

Yides igitnr — eo enim consilio has definitiones exara- 
vimns — in omnibns exstare verba ev ytoktTc^q) uQay^ 
^oTtO) qnam materiam opponnnt hi rhetores snmmo con- 
sensn philosophornm , medicornm, grammaticornm materiae. 
Qnoqno vero modo his temporibns vim adiectivi noXLTmbg 
sibi anctores finxernnt — hoc certo constat originem dnxisse 
hanc locntionem a Dionysio vel, si a primo fonte rem repe- 
timns, ab Hermagorae doctrina stoicornm vestigia prementis. 

Qnoniam his absolntis ne posteriores qnidem rhetores 
nobis snccensere pntamns, iam terminns sit censnrae positns. 

Restat antem nt missis omnibns, qnae snnt singnlaria ac 
pecnliaria, capita dispntationis qnam brevissime ponamns in 
conspectn: Isocrates nokiTixoig koyovg appellavit snnm, 
qnod proprinm habet, orationnm sive avvTayftoTCJv genns, nt 
ad omninm sive civinm sive Graecornm ntilitatem spectans. 
Interdnm apnd enm notio /r. Xoyov respondet nostrae locntioni 
'Staatsrede\ qni nsns passim omnibns temporibus occnrrit. 
Idem TcokiTixa ovofiaTa nnncnpat ea vocabnla, qnae in civili 
oratione adhibentnr, qnem nsnm, sive vocabnla notantnr non 
poetica sive non vilia, per omnia tempora valnisse sciendnm 
est. TechnicenePIato qnidem vocem noXiTii^bg adhibnit. 
In rhetorica antem ad Alexandrnm — indicia enim tan- 
tnm hnins rei praebet Aristoteles — primnm haec vox . 
ita nsnrpatnr, nt contionales et iudiciales orationes comprehen- \ 



1) £tiam praeter has definitiones multi sunt loci, quibus rhetoricae 
arti materiam scholiastae simpliciter tribuunt xa nohxixa (Doxop. II 102, 25 
anon. VI 33, 4), xo nokmxov nQayfJLa seu xa nohxixa ngdyfiaxa (Doxop. 
II 121, 17 schol. Aphth. II 2, 11. anon. III 610, 21), xa nokixixa ^ijxi^fiaxa 
(VII 33, 7). Eiusdem generis esse hos locos cum iis, quos passim attulimus, 
cum de Hermagora, Dionysio, Hermogene, Alexandro Numenii diceremus, 
apertum est. 



\ 

\ 



202 Carolus Brandstaetter 

dat; quae primaria qnasi notionis Ttohxixov loyov nsurpatio 
est et praevalnit usque ad Aristidis aetatem. Apud Epicn- 
rnm eiusque asseclas hic nsus etiam clarius obseryatnr, im- 
primis ex instituto TcoliTLxolg loyovg opponnnt Tolg aoq>iaTi' 
ycolg, quae oppositio postea numquam evannit, quamquam pro 
voce aocpiaTixog plernmque adhibitis kTtideiycTiTLog et Ttavrj- 
yvgiycdg terminis. Novam vocis TtoltTiycdg significationem in- 
venimus apud Hermagoram, qui ipse quoque hac in re a 
stoicis pendet: etenim TtohTixdv id vocatur, quod in omninm 
cadit intellectnm. Hic nsus praecipue in definitionibus rhe- 
toricae servatns est cnm ab aliis tnm a Dionysio valuitqne 
nsque ad nltima, quibus rhetorica technice tractata est, tem- 
pora. Tum novnm quasi incrementum hic terminus fecit auc- 
toritate Aristidis, qui TtoltTiyibv Xoyov in universum ora- 
torinm dicendi genus nuncnpat ; quo fit, ut inde ab eins aetate 
notio 7toXiTiv.ov loyov omnia tria genera comprehendat et vox 
TtoXiTLyLog simpliciter QqToga significet. Denique singnlaris 
quidam usus animadvertitur in Hermogenis de ideis doc- 
trina, qui — nt id solum moneam, quod novum accedit — 
hnic doctrinae notionem TtokiTixdg ita applicat, nt TtokLTLycdv 
loyov vocet tamquam commnnem speciem omninm earnm sen 
orationnm sen avvTay^aTCJv , quae qualitatum constitntarnm 
snnt capaces. Posthac significationum copia non est aucta; 
eo vero magis varius his temporibus vocis TtolLTLxog nsus, 
quia omnes fere significationes prioribus rhetoribus usitatae 
passim occurrnnt neque raro minus, quam probes, distinguuntnr. 

Fit igitnr^ quod scitn non videtur indignnm, 
nt variis temporibns apud varios anctores notio 
TtolLTLytov koyov comprehendat ant deliberativum 
genns, ant deliberativnm et iudiciale, ant omnia 
tria genera, ant et haec et philosophicos histori- 
cosque tractatus et totum poesis campnm. Atqne 
in nniversum licet statnere fines semper prolatasse hanc 
notionem, minutam esse nunquam. 

Unum addam, quod ad totam rhetoricae disciplinam 
spectat et paene sine mea opera demonstratnm est, nimirum 



De notiouum noXinxbi et aotpiarijq ubu rbetorico. 203 

eam, qni GatisTocis noXtTixog Dsnin habet cogDitam, non 
prorsns probatnrnm esse VolkmaDDi Terba (Rhet.^ p. 17), qni 
magis, qoam debebat, bipertitani rbetoricae geaernm dia- 
iDDctioDem rei ipsins natDra postalatam desiderat. Kam iDde 
ab Epicari temportbns, ne dicam Aristotelis et anctoris rbe- 
toricae ad Alexandrnm, hac potissimDm '), qnam nos tracta- 
vimDS et qnam VolkmaDDns immerito Deglexit, notioae adhibita 
apDd rhetores — memineris ea, qoae de Epicuro eiDsqne secta, 
Hieronymo, Dionysio, Theone, Hermogene, Menandro, Micolao 
dizimns — hanc partitionem paene nnmquam dod iDrenimns, 
qaamqiiam praeter eam tria illa genera aotiquitDs coDstituta 
semper yalnernnt. 

If Hoc firniabitur ea, quae iam sequitur, tractatione notioDum aoipf 
at^q et oo^iaTixoq, quae ipsae quoque ad banc biperlitam diatributioQem 
Bunt adbibitae. 



CAPUT II. 
De notiombus aoipiarrjg et aoipiarixog, 

lam transeamns ad alteram partem. Non minus enim, 
quam notiones Ttoki^cAov Xoyov et adiectivi TtokcTixdg etiam 
notiones aocpiOTOv et adiectivi aoq)iGTixdg dignae mihi visae 
sunt, qaae, qnantam qaidem ad rhetoricam spectant, accnra- 
tias, qaam adhac factam est, tractarentar, atqae ita, at non 
aliter atqae in priore capite tota disciplina rhetorica in cen- 
sam vocata origo qaasi et fata haram notionam ad temporam 
rationem disposita illastrarentar. Nam at maxime varia variis 
temporibas vi haec vocabala a scriptoribas adhibentar, ita, 
quod praecipae ad historiam eloqaentiae et ad partitionem 
generam cansaram attinet, principalem inter terminos rheto- 
ricos locam semper tenaerant. Ac fortasse aliquid demon- 
strare continget, qaod non nallias sit momenti adaniversam 
litteraram historiam recte intellegendam. De sabsidiis, qaae 
mihi praesto faerant, hoc loco non habeo, qaod moneam, nisi 
* CresoIIii Iibrum, postqaam pervolavi; ilico me seposaisse, ne 
eias confasione ipse confanderer. 

lam at missis praefationis ambagibas aggrediamar, qaod 
nobis proposaimas, a rebas nanc tandem paalo notioribas 
rectiasqae perspectis proficiscendam est, at certis fandamentis 
nitamar. Postqaam enim Meinersias^) princeps veriora de 
primo illo sophistaram genere docere coepit et C. Fr. Her- 
mannas^) saniore, qaam antiqaitas assolebat, iadicio ad- 

1) Gesch. d. Urspr, FortgaDgs u. Verfalls der Wissenscb. in Griechen- 
land u. Rom, Lemgo 1782 II, praecipue p. 172. 

2) Gesch. u. Syst. d. plat. Fhilos. Heidelb. 1 839 I p. 204 sqq. 



De notioDum noUttxoq et aog^iazijg usii rhetorico. 205 

hibito sophistae qnales fnissent, non quales a Socraticis 
philosophis comoediaeqae poetis cayillando descriptiessent| 
qnaerere perrexit, iam nnnc constat, quos sophistas quinti et 
quarti a. Ghr. n. saeculi proprie solemus appellare, eos fuisse, 
qui cum ostentatione quadam omnium, quae ad vitae utili- 
tatem pertinent , rerum scientiam mercede se docturos ^) pro* 
fitebantur; quae quidem professio, ut omnium communis est, 
ita variam apud varios praebet speciem, quo fit, ut bono iure 
yel in nostrum usum yertamus Platonis in sophista dialogo 
(p. 218 G. 226 A. 231 B. 236 G. 232 A) yerba, quibus iterum 
iterumque confitetur non facile esse ad demonstrandum, quid 
sit sophistarum genus. Omnium yero discriminum yarietas 
ad duo potissimum redit: altera enim sophistarum pars 
praecipue TtokiTixfjv tixvriv profitetur et Ev^ovkiav neQl twv 
ohelcDv Y,ai twv rrjg Tcokewg (Protagoras, Prodicus, Hippias), 
altera imprimis ^jjTogixijv (Qorgias, Polus, Licymnius, Thra- 
symachus, Theodorus Byzantius). Quod non ita accipien- 
dum, ut quasi in bina castra inter se opposita sophista- 
rum cohortem discessisse opinemur; nam altera pars plerum- 
que alterius muneri yix poterat non succurrere, quoniam illis 
temporibus rerum ciyilium peritia atque administratio cum 
rhetorica artissimam habebat communitatem. Ac rhetorici 
quidem, ut ita dicam, illius aetatis sophistae duplici pleram- 
que negotio funguntur: namque epidicticas orationes compo- 
nunt yel habent et rhetoricam artem seu docendo seu exempla 
proponendo tradunt, qua in institutione iterum epidicticam 
rhetoricam imprimis respiciunt, non prorsus tamen neglecta 
indiciali'^). 

Haec paucis praemittenda fuerunt, ut de rhetorico hnius 

1) Ubicunque in explicanda voce ao^/crr^^ vocemagistri sive doc- 
toris utor, ita velim me inteliegas, utnon putem secundum etymologiam ao- 
^iaxriv esse magistrum. Probo enim, yel Steinhartlo (Platos Leben p . 288) 
adversante, Hermanni sententiam 1. 1. p. 308 sq. 

2) Yel Gorgiam eam respezisse evincitur loco Arist. art. rhet. III 18: 
6Biv s<pri roQyiaq ttjv anovdrjv 6iag>d-tlQfLV twv ivavtlwv yeXwTi, tov 
6s yi?,wTa anovdg. Isocr. XV 203 s. Tovq fxkv avTwv hcavovq dywviaTag 
dnoTsksa^ivTag, Tovg dh naidsvstv kTSQOvg Svvij&ivtag. 



206 Garolus Brandstaetter 

Yocis nsn certum indicium facere possemus. lam enim in eo 
versatnr quaestio, ut demonstremnSy quo tempore et apnd 
quos auctores et quo sensn notio sophistae et ad- 
iectivi Gofpiorixog ab initio de iis, quos modo de- 
scripsimns, hominibns adhibitaqnasi terminnsesse 
mere rhetoricns et proprie de rhetoricis sive per- 
sonis sive rebus usurpari coepta sit. 

Videamns igitur, qnem par est primo loco examinare, 
Isocrates qno sensu sophistae nomine nsns sit. Qui qnod 
septem illos, qni ferebantnr, sapientes Graecorum (XV 235. 
313; similiter de sapientibus viris I 51 et II 13 2) et V 123)) 
et physicos philosophos velnt Empedoclem, lonem, Alcmeo- 
nem, Parmenidem, Melissnm nec non Gorgiam (scilicet propter 
librum de rebus natnralibns scriptum) XV 268. 285 et Pro- 
tagoram, Gorgiam, Melissum X 2 sophistas appellat, a nostra 
re prorsus alienum est. Neque magis hnc facit or. XII 18, 
nbi rcov ayelalwv aoq)LOT(Zv^) mentionem facit, qui Hesiodi 
et Homeri carminibns explicandis operam navant, plernmqne 
quae alii antea dixerunt repetentes, et or. X 9, nbi ol q^ao- 
yiovT€g elvat oocfioral qui sint, elucet ex adiectis verbis ol 
ai.iq)io(irjTovvr€g rov q)Qov€lv. In oratione antem XHI, quae 
exceptis iudicialibus prima omninm, qnae restant, Isocratearnm 
orationum est, contra sophistas scripta, sophistarnm nu- 
merum compleri (§ 19 et 14) aperte dicit sibi videri dnobns 
iis, quae antea vehementer perstrinxit, hominum generibns: 
nimirum eorum, qnos § 1—8 et 9 — 13 singillatim tractavit. 
Quorum illi sunt, qui eristicae artis veritatisqne stndiosi 
civili scientia docenda felicitatem se discipulis paratnros esse 



1) Twv TtoiTjifov xal x^v aXXwv ao(piax(ov, €c xi xQ^aifxov elg^xaaiv. 

2) fiTjxe v(ov noiTjftdSv xaiv svdoxifjtovvTcov /ujxe xdiv aoiptaxwv fif]- 
devhg otov dstv dmlQwq ^x^iv. 

3) xotg vofioig xal xalg TioXixeiaig xatg vnb xwv aotpiaxwv ysyQafX' 
fjiivatg. cf. ad h. 1. Aristot. eth. Nic. p. 1181»» 7 no 1181» 15 et Philod. 
V. H.« VII 56, 6. 

4) cf. UseDeri quaest. Anaxim. 1856 p. 17 sq. 



De notionum Ttohzixog et aotpuaxriq usu rhetorico. 207 

magno ore clamitabant, bi qni arrogantibus sane verbis pro- 
fitebantur facultatem ^toltrixovg koyovg^) habendi 
se esse tradituros, qui quidem quin ex sophistarum nnmero 
illi sint, qnos praecipae rhetoricae operam navasse supra 
diximus, non est dubium. lam intellegimus nomen sophistarum 
illa duo, quae supra disinnximns, genera hominum complecti, 
ita tamen, ut non sit colligendum Isocratem sive oratorum 
quoddam genus sive eloquentiae magistrorum proprio 
ac nudo nomine sophistarum significasse.^) Quod factum esse 
ne iis quidem locis probabile fit, quibus sophistae propterea 
imprimis laudantur, quia orationes cum arte scribunt et dili- 
genter perpoliunt (V 29.^) IV 82.^) IV 3.^)): nam ne ibi quidem 
crediderim sophistarum nomen specialem quandam et quasi 
arte constitutam epidicticorum oratorum esse appella- 
tionem, seiunctam ab illa generali, quae in universum de 
hominibus snpra descriptis valebat. Porro similiter atque in 
or. XIII etiam or. XV 147 sq. 'oi Tteql rrjv (pdoaofflav aal 
xriv avTrjv (sc. T([i ^laoyiQarei) TCQayiAaTElav sophistae appel- 
lantar, et or. XV 2. 4 sophistae ita commemorantur, ut re non 



1) Patet igitur non de epidicticis solum orationibus esse cogitan- 
dum, sed in uniTersum de oratoria inBtitatione sermonem esse, qualis quidem 
tum erat, cum contionalium orationum facultas nondum in artis formam 
redacta erat, quod illustratur verbis avBv ao(piaTwv Xiystv xal noXi- 
zsvsa&ai § 14 et locutione dycjviatag fihv dyad-ovg rj Xoymv TtoiTjzag 
§ 15. cf. praeterea p. 134 et p. 136. 

2) Apud Maximum igitur Planudem, qui (W. V 225, 25) dicit: 
'laoxQaTTjg iv T(p xaxa aocpiaTwv, di' wv (pijai tov fikv ao<piaxriv 6q>slXsiv 
dvo Tavza noislv, nQwxov Tovg xavovag ixxl&sa&ai, ^nsixa na^aaxsva^siv 
xovg tdlovg Xoyovg slg nagddstypta xwv naQadsdo/jtivmv xavovmv (videtur 
respicere Isocr. XIII 17 s), alius vocis ao<ptaxi^g est usus. Maximo enim 
aotpiaxrig est (secundum aetatis morem) magister rhetoricae; Isocrati 
rhetoricae professor inter sophistas numeratur, nondum ^sophista' vox per 
se rhetoricae professorem significat. 

3) Tag dvaxsQslag Tag nsgl xovg aotptaxag xal xovg dvayiyvctfaxo- 
fiivovg xwv XoycDV coU. § 25 xovg ngog inldst^iv x. iQyoX. Xoyovg. 

4) fjii^xs xwv noifjxtov fjtjjxs xwv ao^iaxwv d^lwg . . . slnstv, 

5) nokXol xwv nQoanotTjaapLivwv slvat aofpiaxwv inl xovxov xbv 
koyov (xbv navijy.) wQfir^aav, 



208 Carolos Brandstaetter 

accnratins sigaificata Platonem iis accengendnm esse con- 
Btet, a qno loco yix est alienns XII 5: ovdiva diaXiXoma 
yyovov vnb (jlbv twv aoq^iOTVJV ruiv adoxifdtov ymi TCOvrjQdiv 
6ia^akl6fi€vog xrL Tnm nonnnllig locis in nniversnm qni 
hominnm edncationi se applicant, non raro ipso Iso- 
crate indnso, vocantnr sophistae, nnde de rhetorico vocis so- 
phistae nsn nihil evinci in propatnlo est. Hnins indolis est 
or. XV 197 (nbi qnidem diserte naidela neQt Toig Xoyovg 
^ TtQa^eig eomm professio nnncnpatnr, prorsns ipsins Isocratis 
disciplinae accommodate), XV 155 oo 157 (nbi Gorgias et Iso- 
crates mercede docentes commemorantnr), XV 215 (nbi ol q>aa- 
TLovreg eivai aofptarai iidem snnt atqne ol TtQoaTcoiovfievoi dv- 
raai^aL Ttaidevetv, de iisdem repetitnr vox aoq^iarrjg eodem 
sensn adhibita XV 220 et 222 itemqne XV 168: /ti^ zrjg xoiv^g 
TteQi tovg aocpiarag dia^oArig anoi.avaa) rt. tpkavQov), 

Omnes iam examinasse nos locos Isocrateos spero, qnibns 
sophistarnm fit mentio — neqne enim adiectivnm aoqtart- 
Y.og neque verbum aocptatevetv apnd enm invenitnr — , 
ac iure quidem hoc mihi videor statuere: Apnd Isocratem 
nondumvox sophista termini ad rhetoricam solam 
spectantis mnnere fungitnr necdum technice cer- 
tnm qnoddam sive oratorum sive dicendi magi- 
strorum genns hoc potissimum tamquam proprio 
nomine appellatum ab alio quodam certo genere 
disinngitur; sed illud tantum concedendum est hac 
voce non nnsqnam italsocratem uti, nt exlocina- 
tura rerumque condicione pateat de iis potissi- 
mnm ex numero sophistarum vnlgo appellatornm 
cogitandum esse, qui sive rhetoricae tradendae 
sive epidicticis orationibus faciendis praecipue 
operam tribnebant. 

Platonis porro quale sit iudicium de sophistarnm in- 
genio atque studio ^) ut satis notum neque ad nostrum insti- 

1) Qaam brevissime coartatam Platonis habes sententiam in Protag. 
p. 349 A, ubi de Protagora haec dicit: avy^ ava<pav6ov asavxov vtcoxtjqv' 
^rxfjLSvog elg navxaq TOvq^EXXrivaq , oo^iarijv inovofidaaq y aeavvov dni- 



De notionum nolixtxoq et aoq>Laxriq usu rhetorico. 209 

tntam pertinens silentio praetereo. Nobis enim perlectis dia- 
logis sophista et politico, Phaedro, Gorgia, Protagora, Euthy- 
demo, Gratylo, Menexeno satis est profiteri Platoni vocem 
ooq^iaTTjg nusqnam technicam et quasi specialem appella- 
tionem esse sive epidicticorum oratorum sive rhe- 
toricae praeceptorum. Immo eam speciem sophisticae 
professionis, qua partim ostentandae partim docendae rheto- 
ricae student, multo rarius quam cetera, quae sophistarum 
sunt propria, commemorat. Sunt vero, quae tangere non 
abs re est, quia, si obiter spectantur, contra nostram senten- 
tiam Tidentur facere. Gayendum igitur est, ne abutamur locis 
Platonis^) velut hoc (Protag. p. 312 D): t/ Sv eiTtoifiev tov 
aoq)iOTrjv elvaij co 2(jiy,QaT€g., rj iTtiOTaTrjv tov Tcoirjaai deivov 
Uyeiv; hoc enim minime spectat ad rhetoricae solam di- 
sciplinam^j, sed quod hic dicitur XiyeLv, paene nihil est nisi 
signum quasi et documentum tov eTtiaTaa^aL^) (quod ipsum 
statim sequitur p. 312 £), neque multo aliud dicit atque: tov 
TcoL^aaL q)aLv6^evov eTcLaTaadaL TtavTa (cf. soph. p. 233 A. G). 
— Porro in Gorgia (p. 520 A) haec legimus: TavTov, w fia- 



qirjvag TiaidevaeoDg xal aQexTJg Siddaxakov, nQwtog tovrov [iiad^ov a^Koaag 
aQwa&ai. Omnia enim fere, quae sophistarum propria sunt, bis compre- 
hcnduntur. luvat etiam Themistii pauca verba apponere, qui Platonis 
de Bophistis opinionem relaturus baec dicit (or. XXIII p. 350, 22 Dind.): 
To yaQ i(p^ 0T(p Stj ayjifjuxxL naiSelag aQYVQoXoyelv naQO. xdiv vewv xal 
nXovalofv, xovx* elvai ipriai aoipiaxiqv, et ibid. p. 351, 2; a^X oneQ ?JyQ} 
xo fihv ^ip ox(p dij fjia&ijfjiaxi ecxe anov6aiox^Q(p eixe (pavkoxiQtp pua^o- 
(pOQeXv naQa xdov vscjv ao(piaxixbv voptiovpiev, 

1) De ceteris Platonis librisAstii me commisi lexico fide, quantum 
in hac re mihi ezaminare licuit, digno. 

2) Plato Boph. p. 216 D et Gorg. p. 5i9C disiuugit nokixixbv et 
ao(piaxriv, quam quidem disiunctionem cum ea, quam apud Ph.il odemum 
usitatiBsimam inveniemus, nihil habere commune luce clarius est. 

3) cf. G. Fr. Hermann 1. 1. 1 p. 318 adn. 255. — Prorsus eiusdem ge- 
neris est locus Xenophontis mem. Socr. I 2, 31 : KQixiag . . , iv xoTg vo- 
fioig %yQa\pe Xoywv xixvrjv fjLri diddaxeiv (Socratem respiciens), ubi vid. 
Breitenbachil adnotationem. 

4) cf. C. Fr. Hermann 1. 1. 1 p. 215: darein selzte man eben die geistige 
Strtrke und Gervalt uber den Stoff. 

Leipadger Stadien. XV. 14 



210 Carolas Brandstaetter 



7iaQt\ sotI aoq)iaTrjg nal qtiqwq tj eyyvg ti xai TtaQanXriaiov, 
tiaTteQ eycd ei,eyov TtQog Ilcokov, quae cave ita accipias % nt 
Platoni aoq)iaTov nomen cum QrjTOQog paene idem valere con- 
cludas. Haec enim verba intellegenda sunt ex Gorg. p. 464 Bsq., 
ubi sophisticam et rhetoricam partes utramque esse lijg TteQi 
ipvxrjg xoi.axelag Polum Socrates docuit. — In eodem dialogo 
Poli sophistae rhetorica studia commemorantur p. 448 D: 
Ilcjkog Trjv KaXovfiivrjv QrjTOQtytrjv f.iakkov iLief,iii.r]xev ?; dia- 
Uyea&ai (cf. Gorg. p. 471 D), unde elucet ad sophistarum stu- 
dium rhetoricae tractationem pertinere, non eum, qui rhetori- 
cam tractat, propter id ipsum sophistam audire. In Cratylo 
(p. 398D)2), ubi iunguntur verba ^ Qr^oQwv xai aoq)ia%wv\ 
vox aocpiaTwv referenda est ad antecedentia verba dtakeKTi" 
nol eQWTav lycavol ovTeg et eQWTrjTt/.oL Ibid. p. 403 E Pluto 
Tileog aoq)taTrjg vocatur propterea, quod omnes, qui ad in- 
feros descenderunt, orationis suae blandimentis ac suavitate 
ita demulcet, ut reverti obliviscantur; revocamur profecto 
ad orationes illas ostentationis et delectationis eausa elabo- 
ratas, quae sunt sophistarum, nec plus vero inde quidquam 
iure eviceris. Addamus unum locum Phaedri (p. 257 D): 
ol fiiytaTov dvvafxevot Te xai aefxvoTaTot ev Talg rtoXeatv 
alaxvvovTat Xoyovg Te yQacpetv (litteris mandare) xat ytaTaket- 
Ttetv avyyQafifxaTa eavTwv, do^av cpo^ovfjLevot tov ejtetTa xqo- 
vov, fifj aocptaTal -^aXwvTat, quod inde explicandum, quia 
omnium sophistarum commune et quasi proprium erat, quod 
eTtldet^tv uno verbo licet notare. De technica vocis 
aocptaTrjg usurpatione ne hinc quidem quidquam licet opinari.*) 

1) Ne StephaDus quidem non videtur deceptus esse his verbis, ut 
apparet ex lexici yoI. VII p. 530 C. Etiam Baumstarkius in Paulyi 
encycl. rer. ant. III p. 908 falso dicit voces ^ijtwq et ao^catrjg Socrati 
synonymas dici. 

2) xal ijxoL xovxo Xsyet xovq i]Qa>ag, ^ oxl ao(pol fjaav xal QiqxoQeq 
deivol xal SiaXexxLxoi, iQwtdv txavol ovxeg' xo yaQ €LQStv Xiysiv iaxlv. 
071SQ ovv UQXL iXiyofisv, iv x^ 'Axxlx^ (pwv^ XsyofisvoL ol ^Qwsg ^i^xoQsq 
XLVsg xal iQwxrjftLXol avfx^alvovaLV, waxs qt^xoqwv xal aoq>Laxwv yi- 
vog ylyvsxaL xo tjqwlxov g)vXov. 

3) Praeterea a Platone sophistae nomine appellantur septem sa- 



De notionum noliTUog et oo^iazrjg usu rhetorico. 211 

Qaod igitar de Isocrate stataimus, etiam de Platone dicen- 
dum est, nimiram yoce aofpiaTriQ per se non signifi- 
cari rhetorem seu oratorem epidicticum. 

PJatonis iniqua de sophistis sententia (quam per omnia 
tempora viguisse tam notum est, ut postmodo hunc usum vel 
me non monente valere putandum sit; etiam veteres lexico- 
graphi ex Platonis sententia maxime vocem aocpcaTrjg inter- 
pretantur, velut Cyrill. anecd. Paris. Cram. IV 191, 2, Hesych., 
Phot., Suid., Thom. mag. s. v.) omnino praevalet apud Xeno- 
p h n t e m , quod notasse satis habeo. Demostheni^ autem, 
de quo in universum idem valet, ne tum quidem, cum de 
Aeschine or. XIX 246 haec dicit: koyoyQaq)ovg rolvvv xal 
ao^iarag xaXaJv xovg akkovg xal v^Ql^eiv TteiQoifievog avxog 
e^ekeyx^yjaeraL lovToig wv evoxog, arbitratns sis aocpiaTov 
nomen aliud quid significare atque avdQa rcavovQyov'^), quod 
sequitur ex verbis § 250: elra ov av aocpcarrig xai Ttovr^- 
Qog ye; ov av XoyoyQacpog xai %^€olg ixd^Qog ye; facile enim 
quis opinetur Aeschinem sophistam vocari illa ratione, qua 
quibuscumque cum veris sophistis r} eTtidei^ig sive ostentatio 
communis erat, interdum hoc nomine non sine aculeo nun- 
cupabantur, cuins usus certum exstat exemplum apud Ps. 
Dem. LIX 21 : uivaiag yaQ 6 aocpvaTrig MezaveiQag cjv eQa- 
arrjg^ quae verba haud dubie respicit Athenaeus in het. 
catal. (XIII p. 593 f): NixaQirrj de fj eraiQa eQO)f.ievrj i]v ^re- 

pientes viri Protag. p. 342B. — Proteus in Euthyd. p. 288 B. ~ ad- 
iectiYamao^ioTixbg inveni Euthyd. p. 277 £ : ra IsQa tcc aotpiCTixa, cum 
irrisione dictam. — Adverbium (7o^^(7Tt;fa>^legiturTheaet. p.l54D: a. 
avveXd-ovTsg: sophistarum in modum conventus facientes. — tj ao<piaTixi] 
(opp. vofJLod^ETixri) Gorg. p. 465 C. 

1) cf. Dem. XXIX 13 aoipiaTrig xal atpodQ hxojv ra dlxaia dyvoelv uQoa- 
noiovfievog, ibid. 32 ri qtitwq rj ao<piaTrig tj yoijg, XVIII 276 yotjTa xal ao- 
ytarjjv, XXXV 40 novriQov yaQ ravT* ioTi aocpiaTov, ibid. 40 xaxovQyoc ao- 
(pLaTal. Praeterea XXXV 40 ecTig povXeTai ao(piaTijg elvai xal ^laoxQaTst 
UQyvQiov avaXLaxeiv de eo, qui Isocratis civilem philosophiam vnlt amplecti. 

2) Cf. Weilium ad h. 1.: Eschine use lui-m^me des artifices de Te- 
coie, ni pius ni moins que les rh^teurs, qui ^crivent des discours pour les 
plaideurs (koyoyQatpoL), ou qui 'euseignent T^loquence et la chicane' {ao- 
(pioTai), V. Hesych. s. v. aotpLOTTig. 

14* 



212 Carolus Brandstaetter 

cpdvov Tov ^riTOQog, ^va Lov de xov aoq^LOTOv MsTavsLQa, 
IllQstrantnr autem, qnae modo dixi, Incnlenter eo, qnem ex 
Fhaedro Platonico panlo antea exaravimns, loco (p. 257 D), 
nt yideamns non temere illos timnisse. 

Aristoteles, qni excipit dispntationem nostram, in de- 
scribendo sophista vix aliqna re discedit a Platone magistro. 
Stagiritae enim Yestigia si seqnimnr, sophista is est, qni mer- 
cede ^) perperam civilem scientiam traditnrum se promittit ^) 
neqne nllins artis materiam a se alienam pntat^), qui homo- 
nymiis malo consilio adhibitis *) malisqne artibns nsns % par- 
tim concedendo partim negando % imprimis vero conclnsionibns, 
qnae sanae videntnr, non sanae sunt ^), homines fallit. Atqne 
in eo qnidem maxime proprinm sophistae positum est, quod 
To cpatvo^evov et invenire scit et ad frandem adhibere stndet, 
ita qnidem nt, quod ad dialecticam attinet, is qni in hac 
disciplina to cpavvo^evov scit nec vero adhibet, (JtaAexrtxog 
sit, is antem, qni et scit et adhibet, aoq)iaTrig appelletnr; 
in rhetorica autem et is, qui scit nec vero ntitur, et is, qni 
et scit et ntitur, pariter qi^tcjq vocetur, scilicet qnia voca- 
bula peculiaria desunt, qnibns nterqne natnrae suae accommo- 
date insigniatnr et ab altero vel nomine dignoscatnr : sic enim 
interpretandasnnt verba rhetoricae difficillima intellectu p. 1355^ 
17sqq.: ij yoQ aocpiaTiTiij ovy, ev ttj dvva(A,et aXV ev TJj TtQoai- 
Qiaei ' TtXYjv evTav&a (sc. ev tjj QYjTOQixfj) f,iev eaTat 6 fiev xaTa 
TTjv eTviaTT^firjv 6 de xari t)]v TCQoalQeatv qt^tcjq, enel de (sc. 
ev Tfj diaXeKTtxfj) aocptaTrig (nev TtaTa Trjv TtQoalQeaiv^ 8ia- 
XeyiTtycdg de ov xaTa Trjv TCQoalQeatv, dkXa ytaTa tyjv dvvapLtv (cf. 
Spengelii comment. ad h. I.), quibns in verbis snmmam qnasi 
habes sententiae Aristoteleae.^) Ex verbis autem eth. Nic. 

1) p. 1164* 31. 

2) p. llSOb 35. 

3) p. 1218^ 23. 1049»» 33. 1026»> 15. 1064«» 29. 1004»» 17. 1355»» 20. 

4) p. 1404»» 38. 

5) p. 126* 31. 

6) p. 1419» 14. 

7) p. 165« 34. 1146« 21. 1307»» 36. 1359»» 12. 1405»» 9. 

8) aogjiaTixog koyog in rhet. p. 1359»» 12 propterea dicitur, quia 



De notioDuin noJUEixo; et aoipKsx^q nsu rhetorico. 213 

p. 1180'' 35 ta 5k ftoXniKa iTiayymovrat fiev SidaaKeiv ol 
aofptatal, viqazTBi d' avxwv oldeig et qaae haec continaant 
p. 1181' 12 vtZv 6k aoiptazuiv ol inayyello/tevoi Xiav ipai- 
vovrat TtOQQtt) elvat tov StSa^ai, oliog ya^ ovde jtolov %t iativ 
ri neql nola Xaaatv, ov yaq av njv o^t^v rij ^rjTOQixij ovSe 
XelQia hld^eaav (sc. tij»' TtoX. tixvrjv) — ex bis igitnr yerbis 
illnd qQidem apparet rei pabticae artem cnm rhetorica hos 
sopbistas coDinnxisse (cf. Arist. rhet. p. 1356*27), velat Iso- 
cratem feeisse scimns et eos omnes, qnos hic ipse or. XIII 9 
Tovg Toi-g jcoltTiKOvg loyovg vTtiaxvovftivovs appellat, qni locns 
bene Aristotelis verbis adnmbratnr; sophistas vero proprie 
eo3 appellari, qni rhetoricam docent, inre inde non eoUegeris. 
De oratoris antem sive magistri dicendi mnnere, qnod qnidem 
iam apnd Platouem panlo obscnratam esse notavimns, omnino 
rarissime Ariatoteles mentionem facit, nbi sophistas comme- 
morat. Illnd igitnr dicendnm est vocem aorptavrjg 
■ve\ aotpiaTiKog teebDici termini rhetoricae proprii 
locnm apnd Aristotelem non tenere.') 

etiam to (paivSftevov niSavov ftmplectitur; Eilter rhetoricae Iocub p. 1405*' 8 
propter corrapteltHn obBcurior eet, quBm nt de vi adiectivi aoqitaTixhg certo 
liceat iudicari. Etiam ceteris omDlbus IocIb haec fallaciae significatio 
adiectiio aoipiaxixoq ad Tocem Xoyoq posito iDest: p. 1^5* 34. 1307'* 36. 
9fi9'' 14; idem valet de locutioDibus o. 'iliyxo? et o. av}.).oyiaiJ,oq p. 164* 
20. 16«" 19. nO' 12. ll)32' 6. 1049'' 33. — aoipiaxixoii avioxpivcaaai 
p. 1419* 14 ezplicatur Terbis, quae sequnatur: iati fhv lari d' oC\ ^ ta 
piv Toc S' ov mX. 

1) TertiuD) gcDua rbeloricae ab Arist. conBtanter Tocatur ini- 
itiXTixov (p. 1359' 15. 1392* 5. 1415" 28. 1410'' 18. UIT' 31. 1418' 32); 
Bignificatio -stavt^yvtitxbi ab AriBtotele prorEus aliena; voci imdeix- 
tix'og respoDdet Dotio yQaipixoq (opp. dyiaviaTixoi;, iinoxeiTixog, xaiii 
hi6x(iaiv) rhet. p. 1413" 4. 8. 20. 1414' n ->., 1114'* 25. 1404' 18 tv 
1413'' 9. — Verbum, quod respoDdet adiectivo iTtideixzixoq, est iTtiSdxvv 
a9ai, Ecil. mediali forma, quod elucet ex p. 1331'' 25: xal av/ipovh 
Ttq xal imJfixvv/ievoi xal afiipia^^TOVVTeq, quo loco Ariatotelis, nim 
coDBtitutoria hoioB termioi, respecto facile quivis de Quintiliani du 
tionibns (inst. III 4, 12 eq.) iudicabit. Ac ne Masimi f lanudis qu 
temporibuB, cnr iniSeixTixov hoc genus Tocaretur, recte rhetores perapei 
babebaot (W. T 252, 11). Eius autem aetate Uermogenis proecipue 
toritate l^tima quasi significatio erat 'nav7JYv(iix6v', ea autem 



214 Garolus Brandstaetter 

lam, 8i sequimur temporam ordinem, a vero yix aberra- 
bimns, si hanc potissimum locum tribuerimus rhetoricae 
ad Alexandrum missae. Quae ut accurate in priore ca- 
pite nobis respicienda fuit, ita celerrime boc loco expeditur. 
Tantum enim abest, ut materiam nostrae disputationi praebeat, 
ut ne vocabula quidem aotpiaTrjg et aocpiaTiycdg in ea inve- 
niantur ; quamquam mihi quidem nullam omnium, quae restant, 
artium magis ad rationem illam dolosam ac fallacem sophista- 
rum, quam Plato et Aristoteles perstringunt, compositam vi- 
deri confiteor. 

Dimensos quarti saeculi spatium eo semper disputatio nos 
duxit, ut negaremus technici termini rhetoricae proprii locum 
notiones ao(ptaT7jg et aog^iariyidg occapasse. Itaque bene ac- 
cidit, quod nunc tandem rerum mutatione faeta technici usus 
certa testimonia proferre licet, quae quidem porrigit Epicu- 
rus. Atqui cum eius liber, quem scripsit TtsQi QfjTOQixfjg, inter- 
ierit'), refugiendum iterum (cf. supra p. 152) est ad Philo- 

multo antiquioris notae, velut Dionysius utramque pariter adhibet. Factum 
igitur est, ut Maximi aetate vox imSeixuxog vel interpretatione indigeret. 
Termini imdeixtixbg qui sit status apud iBOcratem, intelleges ex p. 137 adn. 1. 
ExPlatone cf. soph. p. 217 E. Protag. p. 328 D. 347 B. Gorg. p. 447 A. 447 B. 
Phaedr. p. 236 E. 

1) Facile qais putaverit ex Metrodori TCQog zovg aog>iaxag 
libris novem, si tempora tulissent, de voce ao^ptazrjg ab Epicureis usurpata 
multa nos in nostrum usum convertere posse; sed ex fragmento horum 
librorum servato aPlutarcho adv. Ep. beat. 7 p. 1091 A (Koerte, Metr. 
fragm. nr. 28) intellegimus hoc nomine a Metrodoro appellari etiam philo- 
sophosCyrenaicos. Qua re commoveor, ut sophistarum nomine in hoc 
libri titulo omnino eos philosophos a Metrodoro notari coniciam, quia 
gcnuinorum Epicureorum doctrina dissentiebant, sive Epicureorum scholae 
sive aliis famiiiis addicti; velut notabili loco Diog. Laert. (X 15 (26); 
Us. Ep. p. 369, 21) legimus: (^aav 6h) xal akkoi (sc. sectatores Epicuri), 
ovg ol yvijaiot ^Emxovgetoi ao(ptaxag dnoxakovatv. Delatiore eiusmodi 
vocis aofpiaxrig usu, cuius tractatio a nostro proposito paulo discedit (nus- 
quam enim de rhetoribus agitur), videas Usenerum (Ep. p. 417 sq. s. v. 
aofptazi^g), qui similiter hanc vocem etiam ab aliis scriptoribus adhiberi de- 
monstrat; locis ab eo congestis addas Galenum de plac. Hipp. et Plat. 
vol. Vp. 471 E, ubi a Posidonio Garneadem dusque asseclas nomine 
aoiptaxcjv notatos esse docet Hirzel (Unters. zu Cic. pbilos. Schr. U p. 247); 



De notionum Ttohzixog et aoipiaxriq usu rhetorico. 215 

demam, locupletem testem, quem aetate inferiorem quo iure 
sententiam ipsius Epicuri nobis repraesentare putemus, infra 
docendum erit. Pauca enim illa, quae praeter huius copiam ex 
Epicuri libro n€Q\ QrjTOQiK^g frustula sive commemorationes ex- 
stantapud Ammianum Marc. XXX 4, 3 (Us. Epic. frgm. 51*, 
Quintilianum (inst. II 17, 15), Plutarchum (adv. Golot. 33 
p. 1127 A; Us. Epic. p. 109), nihil suppeditant. Ac ne ex reli- 
quis quidem Epicureorum librorum fragmentis ab Usenero in 
libro elegantissimo congestis quidquam de nostra re addiscimus. 

Proficiscendum est in hac disceptatione ab iis, quae supra 
de rbetorica ab Epicuro in TtoliTLnrjv et aoq)tGTtxf]v dis- 
tributa (p. 152—154) exposuimus hic non repetendis. Ibidem 
(p. 154 sq.) quid vox TcohTixog hortorum philosophis valuerit, 
enucleavimus. Quid sit oocpLOTi^g, quid GocpiGTiyiog, accuratius 
nos demonstraturos esse promisimus, cui promisso ita nunc 
iam stabimus, ut quam potest fieri brevissime quaecumque ex 
Epicureorum doctrina sophistam velut efficiunt coUigamus et 
distincta proponamus. Haec enim si paulo copiosius tractamus, 
noa timeo ne fructu careamus, quoniam his rebus non nibil 
Dovae lucis allatum est Sudhausii voluminum rhetoricorum 
ex Pbilodemi hereditate miserrimo simul et prospero casu ser- 
vatorum editione, cui supra debitam laudem tribuimus. Prae- 
terea quia non facile quemquam semel perlectis fragmentis so- 
phistarum natnram clare perspectam habiturum esse opinor, 
vel eo commoveor, ut quaecumque de iis a Philodemo acci- 
pimus, sedulo congerere coner. 

Sophistae igitur, qualis quidem a Philodemo describi- 
tnr, duplex fere est negotium: ex altera enim parte prae- 

quod idem vir doctus ibid. p. 912 firmari hanc sententiam putat loco Fhilo- 
strati (T. soph. I 4), mihi non probatur; ibi enim multo alia ratione ac sensu 
Carneades oo^iaTTjg audit, v. infra p. 241 sq. Praeter Usenerum v. Alfre- 
dum Koerte 1. 1. p. 552 sqq., qui quidem antecedente Usenero iure im- 
pugnat Hirzelium (1. 1. 1 p. 99 et p. 171—185). Vel hic vocem ao^piazrjg 
cum contemptu oppositam esse nomfni veri philosophi opinari licet (cf. 
Hirz. ]. 1. I p. 180 sq.). 

1) Quamquam Christius (Littgesch.* p. 624): Vie Fragmente der Rhe- 
torik des Epikureers Philodem sind ohne Bedeulung. 



216 CaroluB firandstaetter 

ceptor est dicendii ex altera ipse orationes componit 
vel habet. Institutionem illam oratoriam, cai indulget so- 
phista, Philodemus ita accuratins circumscribit, ut sophisticam 
(tijv aocptOTVKYiv) appellet Tixvrjv Ttegl Tceg loyoyQaq^lag^) 
xai Tag STtidel^eig (p. 48, 26 sqq.; cf. p. 47, 17 sqq. ed. Sudh.), 
quam quidem interpretationem vere esse Epicuream ex 
versibus 30 sqq. p. 48 ^) sequitur et ex p. 50, 33 : Tdv ts TteQl 
Tov ^EtcUovqov d7toq>aivof,t€V(x)v Tixvrjv elvav tyjv aocpiGTiKfjv 
Tov Xoyovg yQcKpetv xat eittdel^etg Ttotelad^at , tov dh dtxag 
Xeyetv xal 6rjf.irjyoQelv ovk elvat Tixvrjv, quae paene ad verbum 
repetuntur p. 68, 21 — 69, 27. Nec multo discedunt ab his 
verbis, quae dicit p. 122, 30: ij aocptaTtKrj Qif]TOQtx,fj Tixvr] Ttg 
loTt TteQt Te Tag eTttdel^etg, oYag avTOt TtotovvTat, xai Tag 
Tiov Xoycov dtadiaetg, oiW avTol yQacpovatv xat axedtal^ovatv. 
Primarium ergo eorum officium est artem docere epidic- 
ticas orationes componendi et habendi nec non 
subito dicendi. Sed quamquam Epicuri nimirum vestigia 
secutus (cf. p. 50, 33 sqq. p. 54, 8 sqq. p. 77, 26 sqq. p. 100, 
12 sqq.) diserte Philodemus negat contionalium et iudicialium 
orationum veritati adaptatarum omnino uUam esse artem 
(qualem definit p. 69, 2 sqq.), tamen ilii sophistae etiam hanc 
rbetoricae partem disciplinae suae vindicant, quod ex his po- 
tissimum discimus locis: p. 132, 7 alla Trjv Tixvrjv kiyovatv 
elvat 7teQt Tag drjfii^yoQtag xal Tag dUag' OTav ovv SetxO^oiatv 
ovdiTeQa TtaQaaxevdKovTeg, ificpavlCovtat nat Tixvrjv 
oux exovTeg, p. 137, 31 aftiket yaQ ovde ^tQoatdo^aadTj fii^o- 
66g Ttg aXkrj twv jtoktTtxcov (sc. Xoycov), rjrteQ rjv ol aocptaTut 
Tcov QrjTOQtTiCjov Xoycov naQeyyvcoatv, Etiam certius hoc fit iis 

1) Cum illa, quae est iudicialium oratiouum, XoyoyQa(picc haec nihil 
habet commune; immo loyovg yQ(x<psLv est: arteacstudio elaborare 
et perpolire, yelut Philod. p. 100,^ 11 yQoitpea&ai xovg 'looxQatovg Xoyovg 
xaxa Tsxvrjv. Hoc sensu verbum iam ab Isocrate usurpatur et ab Ari- 
stotele; huc pertinet Stagiritae terminus yQa^pixoq («= imdeixvixog), cf. 
p. 213 adn. 1. 

2) Pergit enim: xovto saxac (paveQov, iTieiddv, wg f,fjieig (Philod. et 
omnino Epicurei) xaiaaxevdZopiev , naQa^waiv noxe naQa xwv dvdQwv 
(cf. supra p. 154) xal xa fiagxvQia. 



De notionum itohzLxoq et ao<piaxriq asu rhetorlco. 217 

lociSy qaibns Philodemus apertis yerbis dicit sophistas men- 
tiri, si artem civilium contentionam profiteantar, velat p. 41, 2 
ei dk xal Ttegl tovq altjd-tvovg aydivag rixvrjv xrjv oocpiGTcxrjv 
vTtaQxovaav 6 koyog d-iXet TCQOG^i^ateiv , xal TteQi xpevdcov 
Tekelwg ayoivLterai, ^e&odmov Te yag ovdev ol Goq)iGTal 
TtaQadiSoaGiv iv Taig (xeXiTaig jtQog iLid&rjGcv Ttig Iv Toig 
aXrj-d-ivoig aycjoiv dvvd^eiog, p. 10, 2 xoi TteQi /tolcTiy.fjg 
8e eQWTuifxevoi noXXol to 8id Trjg GO(piGTcxfjg avTriv TteQiyl- 
veG^at TtQOGayovGiv, av ev fidXwGiv, p. 135, 40 Siotc neQi Trjv 
TtoXiTiYJiv QrjTOQixfjv ovx eGTiv rj Goq)iGTiiirj eiSfjGcg, p. 136, 15 
ov'KiTi 8^ olfxac TOVTOV naQax&ivTog djioXeccpd^Gerac Xoyog 
Tocg SrjficovQyov t(jjv nolcTCKUiv vnoTcd-efxevocg Texvrjv Trjv 
GocpcGTcxfjv , p. 210, 9 iycj 8^ exelvovg Tovg GocpcGTag fxr^Se 
TtoXXoGTov evQlGinecv tojv €v8exofi€V(ov iv Toig /toXcTcy.oig 
{XeyeGd-ac ocuac), oGov enc Taig TexvoXoycacg» Qain velut 
masica non tradit scribendi seu legendi facnltatem, ita Phi- 
lodemo iudice sophistica institutio non tradit artem civi- 
les habendi orationes (p. 9, 26 sqq.). Ac ne in his quidem 
nova profert Philodemus. Epicurum enim ipsum easdem res 
eadem ratione in libris neQc QrjTOQcyifjg disceptasse videmus 
p. 32, 16: Ov fif^v dXX^ inecSfj ificpacvec 8id Tfjg vnofivfjGewg^ 
cjg aQa tov noXcTCKOv yivovg bgtcv fj GorpcGTC'/,rj QrjToocy.fj xac 
Tixvrj y,ac xaTq^coikac /xfj av noTe nQOGcivac Tcvdg, el firj 
TLveg TovTiov fiid-oSoc rjGav rj Tixvac, cprjGcv ev t([> n€Qc Tr^g 
QTjTOQcyfjg *E7tcycovQogj otc Toig 8caTQcficxoig ol rtQOGcovTeg 
dnaTCJVTac xofi ovx dnecxoTcog 8cd TOcavTrjv aiTcaV OTav 
yaQ d'KOvcjGcv ev Taig 8el^€Gcv xai navrjyvQeocv, T(p fifjTe neQc 
GvfifiovXfjg fif^Te 7t€QL Tcvog tcov tt^ noXec g vficpeoovT cjv elvac 
Tov Xoyov . . . (quae sequuntur, nimis incerta, sed cf. Us. 
Ep. p. 112, 25 sqq.), qua de re etiam in symposio Epicurum 
disputasse ex lacunosa illa parte inde a p. 102, 22, imprimis 
adhibito ipso sophistae nomine p. 105, 5 apparet. 

Ac ne ignores, quam late patuerit haec disciplina quidque 
non minus civili quam demonstrativae arti providentes tradi- 
derint, singnla paucis notemus, quamquam lubrica in his 
rebusvia non nunquam incedimus. Sunt igitur, qui de pro- 



218 Carolas Brandstaetter 

oemiis, narrationibuB, argnmentationibusy vice^- 
at^€(7£a^r0yepilogis, quales quidem in ciyili oratione locum 
habent, regulas proponant (p. 201, 12 infra. p. 56^) sq. p. 126); 
de inventione rernm praecipiunt (p. 205, 3 sqq. 206, 17 sq. 
210, 19 sq. 208, 15 sq.); de elocutione et memoria docent 
(p. 79, 23. 31. 153, 10. 185, 2sqq.); de actione leges consti- 
tuunt (p. 193, 25. 195, 21. 197, 6. 196, 18. 200, 10. 201, 8); de 
metaphoris earumque origine meditantur (p. 170, 24. 171, 4 
infra); deenthymematis disputant (p. 78, 15), quod studium 
iam Epicurus tetigit: neminem ante se de iis scripsisse dicit 
Arist. rhet. p. 1354^ 14; Aristotelem et Theophrastum ea trac- 

1) Hoc loco Don cogitandum esse deca sententiae figura, quam 
explicat Alexander (Sp. III 16, 21 sqq. = W. VIII 437) et post eum 
Zonaeus (Sp. III 162, 1 = W. VIII 675) et anon. (Sp. III 175,17 = 
W. VIII 699) certum est, agitur enim luculenter de tota parte orationis. 
Ac ne id quldem significari censuerim, quod describit Fortunatianus 
(Halm p. 119, 19 sqq.), cui vne^, est subtractio, i. e. omissio dolosa 
quarundam rerum. Ego putaverim notari TCQoxaxdlTixpiv, i. e. prae- 
sumptionem (Quint. IX 2, 16), seu pracceptionem (lul. Ruf. Halm 
p. 60, 21) seu anticipationem (ibid.), quod fulcitur primis Alexandri 
verbis 1. 1. — Volkmannus Rhet* 125 non prorsus recte intellegit ref u- 
tationem (cf. supra p. 196 adn. 1); Blass philol. Anz. V p. 323 inter- 
pretatur: za Ttgbg zov dvzidixov. 

2) Ut Philodemo, cui multa debeo, gratus esse conarer, in restituenda 
libri II col. XXVIII (p. 56 Sudh.), quam minus feliciter Sudbausius supple- 
visse mihi videtur, periclitatus sum. Philodemi verba integram concluBio- 
nem logicam efficiunt inde a p. 56, 13, quae ita mibi videtur exaranda coll. 
p. 132, 7 Sudh.: 'ro 6h naQaTertjQrjxsvai tovq ^rjTOQag ra wg inl zo no?A; 
nel&ovTa xal ravr' eiq naQddoaiv ^/Jvai xal Si^ wv nQOOLfualC,6fievoi xal 
diriyoviievoi xal koyov ovvTelovvTeq k^^g fidhoTa nel^ofiev, (paveQov xa- 
^loTfj dv To xaTa tov devTeQOv TQonov Tsxvrjv ehai r^v QfiTOQixi]v. Ov 
[livTOL naQaTeTrjQtjxaaiv ol QrjTOQeg ra nei^ovza xaTa ro nXetOTOv. El 
ds 6ri Ta nQOolfiia TavTa xal Tag 6i7jyi^aeig xal TalXa xov loyov naga- 
6i66vTec, wg ovtol vofilt,ovai, xal navzelwg elg naQa66aeig rjxaCLV, £vz£?,6g 
^veyxev ^ g)vaig tovto to naQaT7]Qrjaai, 6l6tl to nQOOLf/La^ofisvovg ^udg 
xal 6Lriyovfisvovg xal ra ovvexrj 6QwvTag fidUoTa nel&eLV ov ksysTai xa- 
Iwg' ei6s fxri ye xal tovto, xalTO nQOSLQrjfisvov dvano6eixTwg 6et iQQi- 
(p^ai, r^e nQO^saewg ovarjg nioTiv eiaeveyxelv\ Non video, quid in his 
oifendat; ubi quatenus a Sudhausio discesserim, ex eius editione facile co- 
gnosces. 



De notionum Ttohzixog et ao(piatriq usu rhetorico. 219 

tasse tetis est Laertins V 24 et47); allegorias tractant et in 
genera discerpunt (p. 181, 24 coll. v. 19);dehyperbatis uten- 
dis praecepta dant (p. 160, 12); denique de topis sive locis, 
unde materiam dicendi promamus, eos docuisse intellegitur 
ex p. 208, 25, ubi ol ovfi^ovXivTv/.ol lOTtoi commemorantur 
(velut eyy,wfjiiaGTt^ol r. ab Hermogene Sp. II 12, 6. 14, 15 = W. 
I. 37, 42, Menandro Sp. III 353, 5 = W. IX 1 77, Syriano W. IV 
112, Sopatro W. V 49, anon. W. VII 127 laudantur, quae lo- 
cntio eandem praebet termini formandi rationem), i. e. fontes 
ac sedes, unde in deliberativis orationibus argumenta 
petantur; quos sunt fortasse, qui communes locos intelle- 
gendos esse arbitrentur. De omnibus igitur rhetoricae par- 
tibus, ut calculum subducamus, praecepisse eos exemplis licet 
demonstrare, nimirum de inventione, dispositione, elocutione, 
memoria, actione. Ac tradunt quidem patres filios sophistis, 
ut docet p. 38, 5: neinTtovaiv ol dt]f.irjy6Qoc xai dty,ok6yoi rovg 
viovg '^al TCQog G0(ptOTag wg fia&rjcoiitivovg , a vmI avTOi di- 
daxd-ivTsg aTteTsldoO^TjGav dvvaTol, cum deceat ex Philodemi 
sententia eos mitti ad verum magistrnm, videlicet tov dfifiov^) 

Talis fere apud Fhilodemum sophista comparet, quoad 
imprimis epidicticarum orationum componendarum artem 
profitetur, ita tamen, ut ne civilium quidem orationum 
institutionem a se alienam putet, quod quidem iure eum cen- 
sere neque Epicurus neque Philodemus concedit. 

lam vero alteram quasi Idiav sophistae, qualis quidem a 
Philodemo appellatur, videamus: ipse enim, utsupra (p.215sq.) 

1) Nou inutile, eorum tecbnologiam paucis notare: institutio appel- 
\dX\3iT TtaQadoGiq, fieXsxrj, Sicctqi^i]. Deartium compositione PMIode- 
mus his utitur locutionibus: avyyodq^eiv xixvag, vnoypd<peiv, fze&oSeveiv, 
reyvoygatpelv. Ipsi igitur sophistae appellantur: ol ze/vokoyoi, xeyvo- 
YQd<poi, diddaxaXoi, dtavQi^Lxol. Depuerisscholisutentibus adbibct 
verba: nQoaievai, nQoasQxea^aiy elaisvai, (poizdv, (lav^dveLv, dxoveiv 
(p. 32, 31), de docendo et profitendo: diddaxeiv, naQadiSovai, naQay- 
yekXsiv, naQeyyvdv (naQayye?Jat, naQayyilfiaTa). Quos componunt 
libri vocantur: te/vai, naQaSoaeig, te/voXoylai, nQayfmxevfjLaxa, nQay- 
fjLaxelau Schola ipsa nuncupatur: xb SiSaaxalelov, exemplorum osten- 
tatio Ssl^ig (p. 32, 31). 



220 Carolus Brandstaetter 

diximas, ar tif ex est orationum, earumque epidictiearum. Quod 
ut demoDstremus, apte proficisci nobis yidemur a loco bona 
fortuna optime in voluminibus servato p. 212, 21: tc(>i/ TCQo^krj- 
f^drojv td f.i€v eaxL diKaviKd, rd dh avf^i^ovksvTiycd, rd de TveQi 
rovg ETvalvovg Kal ipoyovg ^), cSv rd fiev avvixetv ecpaaav rdg 
TtQog a}.Xrikovg e7tt7tXoy,dg, td de v7toyQdq)eiv zd avficpeQOvva 
jtdaiv, zd de eTtl rdg aQezdg TtQOXQiTteiv xai twv ytayuSv 
djtaXXdTTeiv. De primo et secundo genere p. 213, 2 expressis 
verbis dicit: tovxiov eycdTeQov ovx vjtb rdiv aocpiaTiZv xai 
ccTto TTjg rixvrjg, aXH vjt dkXtov yiveTat xai xard dvvafiiv 
dlXv^v. Aliquid vero laudis et vituperationis civiles oratores 
suis orationibus plerumque immiscere cum multis aliis rhe- 
toribus consentiens ^) Pbilodemus concedit, quod his accura- 
tius describitur: rolg Tto/uTcxolg rcJr qtjtoqcov TtaQaaTteiQe- 
Tat fxev ovY. ollycov eyytcofua xal ipoyot, zad^ eavrd 8^ ov tcol- 
eVcai, fidXXov d ovde TtaQajtXiqaia rolg twv aocptaTviv eariv 
(eorum nomen in hoc rerum nexu redit p. 215, 20. 216, 25), 
ovde TtEQi tlvcjov dXXcjov rj tcov dvaTeivovTCjov eig to tlolvov^ 
ovd oXcjog avTCftotovvTac fiovot tov rtvdg eTtatvelv xai xpi- 
yetv dvraa&at . to de aocpiaTixov yivog ^) tovt eTtayyikXeTat. 
Aperte igitur discimus sophistas eam partem rhetoricae sibi 
vindicare, qua continentur laudationes et vituperationes. In 
insequentibus paginis Philodemus commemorat ab iis deos, 
heroas (p. 215, 1 sqq.), homines (p. 216, 14sqq.), animalia 
rationis expertia (p. 215, 12), res vel sensu destitutas laudari 
et vituperari (p. 215, 11), ita tamen, ut vel malos laudent nec 
non, quae modo vituperarunt, partibus mutatis eflferant^) sive 

1) Haec duo constanter, quasi ut efficientia hanc rhetoricae partem, 
a Philodemo commemorantur, qua in re fideliter exprimit doctrinam Ari- 
stotelis. 

2) cf. Quintil. III 4, 11 ; rhet. ad Alex. Sp. rhet. Gr. I 186—188 et quae 
nos diximus p. 147 sqq.; auct. ad Her. III 8, 15; Cornut. Sp. rhet. Gr. I 
454, 10; Aristid. Sp. II 503, 7 sqq. (W. IX 398); Nicol soph. Sp. III 477 sqq. 

3) i. e. genus oratorum, quod epidicticis orationibus operam navat; 
cf. Philod. p. 256, 6 xo Tidv yevog twv Tiolixixaiv, Plato pol. p. 260 D xo 
XTjQvrixbv (pvXov, Cratyl. p. 398 E to tiqwltcov (pvXov e. a. 

4) Idem testantur Alexidis verba apud Philod. p. 79, 8 inaivsaav' 



De notionum nohxixoq et ao^iazTJg usa rhetorico. 221 

propter easdem res eosdem modo laudent, modo vitaperent 
(p. 220, 8 sqq.)« Has laudationes non modo recitari et 
subito dici (p. 123, 35), sed etiam edi discimus ex p. 214, 23: 
Ttqbg S xai i.akT^aofiev knl xovg €y.d€dof.iivovg vn avTOJv 
Xoyovg avaq)€QOVT€g et p. 221, 17: tcc TOiavTa eyxcoiLica Xiyeiv 
xal YQaq)€iv oXdaoiv, ola 7t€Qi(p€Q€Tai , ycal Tovg TOtovTOvg 
xpoyovg, oiovg TtaQeikricpafiev, 

Si vero quaerimus, quo consilio hoc faciant, ipsius en 
Philodemi verba(p. 217, 13): ^' 6ia -AeQdog rj dia cfo^ov rj dvva- 
fiewg enlSei^Lv Tcoiotfievot (cf. Hermarchi verba p. 80, 31 : e^ 
idv ylv€Tac To ^iQdog eTt aQyvQlq) Xoyovg GTQecpeiv dvvafiivoig 
TtavToSaTtcjg). Illud enim misere nugantur hominum mores se 
velle emendare (p. 212, 2. 219, 15 sqq. 221, 24 sqq.). lam vero 
bae, quae vocantur, eTtidei^etg etiam adscholasticas osten- 
tationes, quae fiunt in discipulornm usum, spectant.0 Quod 
elicitur ex ipsius Epicuri verbis, quae exstant in voluminibus 
p. 32, 30 (cf. Us. Ep. p. 112, 23 sqq.): OTav yaQ aKotwotv {ol 
TtQoaiovTeg) ev Talg dei^eatv y.al navrjyiQeatv tcjj /xi^Te neQt 
avfjL^ovkiig ixiyte TteQt Ttvog TcJiv tFj vcoket avfKpeQovTwv elvav 
Tov loyov xrA. Gum hac ostentationum consuetudine aliud 
quoddam videtur coniunctum esse, nimirum (p. 134,2) ftt- 
/nT^fiaTa Tcov dtyavtKwv xai avfi^ovXevTtxcuv yat TtQea^ev- 
Tiytwv loywv ^) , quae verba ex rerum nexu apparet non posse 
dicta esse nisi de exercitationibus scholasticis sophistarum, 
quae spectant ad parandam civiliter dicendi facultatem. Quibus 
accedit tertium: scilicet tractantur ^iaetg seu potius Ta 
^eTtyta. Nam Philodemus, postquam dixit esse quosdam 
sophistas, qui profiteantur quaecunque de quavis re dici pos- 

zeg d' «AAoTf cikkov xal av &i?.^g kxdtSQOv (cf. p. 329, 4 sqq.). Ceterum 
nonne p. 79, 24 scribendum iv xolg nsgl dywyijg, i. e. in libris de 
institutione, pro iis, quae multo artiiicioBius protulit Gomperzius (TtBQi- 
aycDyolg vel /zvgtaycDyoTg sc. TiXoloig)? 

1) De hac re in universum v. Quintil. II capite X integro; Isocr. 
panath. 233. 

2) cf. Quintil. inet. II 4, 41 : nam iictas ad imitationem fori consilio- 
rumque materias apud Graecos dicere circa Demetrium Phalerea institutum 
fere constat. 



222 Carolus firandstaetter 

sint (cf. suprap. t56sq.) invenire se valere, hanc in modum per- 
git (p. 206, 17): xai to Ttiqag, oidh hpr^QfxoGxaL Tt TOlg akkoig 
Iv xalg rexvoloylaig avTOJVy akka Tolg fCokiTixolg fxovov tcqo- 
^h]f.iaGcv, 1d yaQ av 7t€Qi tcov S^eTi^iwv Xiyovaiv / '^dovfjg 
f,i€v yefiei TcoXXf^g, ovx evzaiQa 5* saTiv vvv i^erd^eaS-ai (cf. 
p. 206, 3. 1 1 Tci aoQiaTa et Ta toQiafiiva). Ac sunt quidem, nisi 
fallor, Ta d^cTixa ea, in quibus quasi singularum causarum cer- 
tamen et contentio versatur, tracta vero ad perpetuam quae- 
stionem et ad universum genus revocata^) (rd xQtvofisvov 
ab Hermagora, xecpaXatov ev vnoO-iaet vocata a Theodoro 
teste Theone Sp. II 120, 18. W. 1243), quales quidem quae- 
stiones jTost Hermagorae tempora imprimis tractatae sunt.^) 
Illos avpL^ovXevTr/,ovg TOTCovg, quos Philodemus laudat p. 208, 
26, locos communes me intellegere supra negavi p. 219; 
non igitur numerandi sunt inter ea, quae sophistae ipsi com- 
ponebant et ostentabant, rhetorica specimina. 

Denaturaetindole harum, quas notavimns, orationum, 
quantum ad dicendi genus pertinet, non multa in voiuminibus 
a Sudhausio editis servata sunt; nam quae leguntur de sche- 
matum nimio usu p. 33, 13 — 25, non sunt nisi suppleta; sed ex 

Philodemi sententia haec substitnta esse certum fit collatis iis, 

/■ 

1) AdiectiTi forma xa S-srixa multo rarius apud technographos 
invenitur quam substantivi &€a6ig, cui, qnantum sentio, fortasse ne prorsus 
quidem par est. Nostra interpretatio bene illustratur Theonis verbis 
Sp. II 69, 5. W. I 165 sq., quem locum hic exarare non licet, et Quintil. 
inst. III 5, 4, qui Athenaeum refert partem causae rqv Haiv appellasse. 
Nicol. soph., ut suppleam Ernstii lex. s. v., apud Sp. III 479, 14 zh &€Tixbv 
appellat: xu naQsxov xy vnoSiaeL xtiv nQOipaaiv {olov iv ini&alafjtlo} tb 
nsQl yafJLOiv). Aliter intellegendum hoc vocabulum apud eundem ibid. 
p. 496, 5, ubi vix sana est codd. scriptura, pro qua facile qnis exspectaverit 
avztSsuscd. Denique Philostrato (v. soph. II 6) Sezixal inoSiaeig sunt 
philosopha orationis sophisticae argumenta {SiaXiSeig), cf. ibid. II 29 ra S-e- 
xixa Twv ;u(y()/a>v. 

2) Cf. G. Thiele, Hermagoras 1893 p. 29 sq., qui recte de thesibus 
a peripateticis tractatis iudicare mihi quidem videtur; multi enim adhuc 
aliter hac de re senserunt; v. M. Schmidt deTheophr. rhet., schol. 
Lat. Hal. 1839, et Strilier do stoic. stud. rhet. Bresl. philol. Abh. 
1886 p. 23. 



De notionum nohtixog et ao^iorTjg uau rhetorico. 223 

quae Usener Epic. p. 113, 13—18 ex aliis voU. (VH* IV c. 4 sq.) 
praebet: vn;^ aviov de tov ijxov xat twv neQiodtov xai tcjv 
Tcagiawv, o^OLdQXTwv (? 6f40iodQ7CTCtrv, dvTi&iTo^v Sudh.) nal 
o/LioioreXevTwv xpvxaywYoifxevoi ev&vg diy TtQOGedoxrjGav (sc. 80- 
phistarnm discipali), el toiovtol dveq^dvrjaav, xai/ ev ex,xi.rjGlaLg 
'Aal dixaGTTjQloig ev ajtalldTTeiv ^ ov GvvoQwvTeg oti ovd^ av 
rivelxovTO, ei ev exKkrjGlai ytal dcxaGTtjQlwi ovtwl XalovvTog 
rJKovov. Etiam p. 162, 9 Sadh., sive GO(piGTwv sive TexviTwv 
scribimus, certe Ta ofiOLOTii^evTd, of^ioio/tTWTa, b(X0L0Y.dTaQY,Ta 
hnic oratoram gregi valde in deliciis esse demonstratar. De 
metaphoraram nimia crebritate loqaitar Philodemas p. 175,9: 
'/.al fxdXLGTa Toig GofpiGTag (qaod certam ex loci indole et Phi- 
lodemi maxime pleramqae sibi constanti genere dicendi sap- 
plementam) eul Ttleiov naTaycexg^G&aL f.LeTa^0Qalg TtdvTwv, 
oix OTL Twv dLa Tte^oXoylag , dlXd xal fLaXXov twv ftOLrjTwv 
et p. 181, 21: rcJv GocpLGTwv TOLamaLg {fLeTacpoQalg) x^w/wmjv 
. . . TtXeioGL Twv xvQLWv ovaaig (cf. p. 180, 20 sqq.). Satis 
vero nobis est — qaoniam de singalis plara certo elicere non 
possam — qaod in aniversam nonnallis locis legimas esse ad 
artis regulas accarate compositas sophistaram orationes, velut 
p. 132, 31 sqq.: dxoXov^wg ^ roig nagayyilfLiaGLv Tovg loyovg 
'^aTaGxevd^ovGiv (sc. ol Goq)LGTal, qaod at reram nexa ita 
p. 130, 6. 131, 22 firmatar) et p. 183, 20: dio xai TtQOTeQov 
fiev Ttwg eljtov, otl tov GO(pLGTOv dLrf/,Qi^wf,iivwg eGTL KaXov, 
Tji q>vGeL d' ov to Y.axaGY.evaGf.ia'^), i. e. plas habet carae, 
qaam natnrae, at cum vetere iadice^) loqaar; cf. etiam 
p. 100, 8—21. 

lam animo qaasi tenemas imaginem atqae speciem eius, 
qaem in Philodemi reliqaiis deprehendimas, sophistae. Caias 
generis qaae potissimam ab eo proferantar exempla, no 



1) Sadh. axoXov&ovg. 

2) Quod propono pro Sudhausii : SirjxQipw/jisvwg iatl xakov zfji (pioEL 
{"/'^oiidhfl xataaxsmofjia. sophistae nomen indicatum duabus litteris ao 
fulcitnr p. 184, 3. 

3) Quintil. X 1, 106. 



224 CaroIuB Braodstaetter 

ignores: imprimis Isocrates laadatar, ntpote qai non sine 
arte orationes componat (cf. p. 100, S), qai propter nimiam perio- 
dornm longitadinem actioni non bene providerit (p. 197, 5 8qq.)i 
qai ovK afie&odwg panegyricnm, panathenaicam, Helenam ela- 
boraverit (p. 1 27, 20), qai vel in malornm gloriam laadationem 
scripserit (p. 216, 19); cf. p. 321, 5. Tam Polycrates nomine 
QTjTOQtTiov GOfpLarov appellatar propter Basiridem landa- 
tum (p. 216, 19), Thrasymachus ut artium scriptor (p. 86, 15 
^ 87,23). Alcidamas, Hegesias(!)2), Clitarchus, Ale- 
xandreus Demetrius^), quamquam non ipsi yocantur ao- 
(piatai, tamen prope accedunt ad eorum dicendi genus, ut dicit 
Philodemus, non solum metaphoras aliaque sophistarum rhe- 
toricorum ornamenta amplexi, sed yel omnia. Denique qui 
Polyphemum, Penelopam, Glytaemnestram, Paridem epidicticis 
orationibus tractaverunt, non diserte additis nominibus, sophi- 
stis adnumerantur (p. 216, 19sqq.). In universum autem re- 
spicienda, ut ex Philodemi sententia dicta, verba p. 188, 21: 
Taxtt yag Inl tovtwv (sc. Qovnvdldov) Ka%riqxd-ai Tig SQei rag 
diaTQtfidg, laxvKevai dh ovdelg f,irj Tclicog avaiaxvvTCJv , nnde 
elucet vel primis illis, qui de rhetorica meriti sunt, viris so- 
])histarum (de iis enim intellegenda vox diaTQifiai collata p. 219 
adn. 1) nomen a Philodemo vindicari. 

Quoniam satis, ut puto, perspectum habemus, qualis apud 
Philodemum sit sophista, non difficile est demonstrare signi- 
ficationem adiectivi aotptaTtyidg ab eo usurpati. Sig- 
nificat enim primo loco quod pertinet ad sophistas, 
velut a. didaaycalelov (p. 136, 7), a. ditQaUai (p. 38, 29), 
Tixvat aoq)taTiy,at (i. e. artes, quas scripserunt) et aog)taTixd 
TiaQayyikiLiaTa (praecepta scholastica) p. 185, 4. 184, 4, to ao- 

1) Multo igitnr alio sensu Isocrates hoc loco aog^iarrjg appellatur, quam 
ipsum se ita appellasso supra vidimus p. 208; ceterum cf. p. 207 adn. 2. 

2) Ex hoc nomine Buppleto a Sudhausio p. 125, 27, quantum video nil 
lucramur. 

3) p. 180, 17 ov fiovov ra TtQoeiQijfiiva nsQiiarTjaav, dXXa xal noXv 
[hylyeLov (sic Buech.; fort. nXelovl) rc5v ^7jroQix<5v ao<piarc5v iv raig pLsra- 
tpoQalq dvearQatpfjaav, sl fxi^ rig aQa rwv andvrwv wg ^AheiSdfJiag, ^Hyij- 
alag, KlelraQyog, ^A)^iavdQt\jog] Jr^lfJti^rQiog], cf. supra p. 153 adn. 3. 



De notionum noXLxixoq et aotpLOZfjg usu rhetorico. 225 

q^iaTiiidv yivog (epidicticorum oratorum genus p. 214, 20; cf. 
supra p. 220 adn. 3). Tum yero simpliciter notat, quod ad 
epidicticas orationes pertinet| vix uUo modo discre- 
pans a vi adiectivi iTcidetTCTixog: velut saepissime legitur 
17 aoqfiaitxr} QTjTOQiyti^j i. e. ea pars rhetoricae, quae versatur 
in componendis laudationibus et vituperationibus seu in iis- 
dem ex tempore dicendis, fortasse etiam verarum causarum 
imitationibus (cf. supra p. 221), id quod praeter alios his in- 
venitur locis: p. 12, 13. 98, 14. 120, 11. 122, 30. 245, 7 (dis- 
iungitur apertis verbis 17 ^tohTiKrj et fj aocpiOTtyirj p. 50, 26. 
53, 26. 245; 7. 283, 3). Etiam crebrior is usus est dicendi, 
quo omisso substantivo qrjTOQtTifj solum adiectivum ponitur 
^ ao(ftaTtxrj, eadem vi praeditum, velutp. 47, 25. 32. 30, 17. 
39, 31. 42, 14. 50, 30. 51, 18. 77, 14. 29. Paulo aliter locutio 
17 ao(ftaTtxri p. 46, 5. 135, 42. 10, 5. 41, 4. 48, 10. 26. 50, 2. 
57, 14. 68, 22. 137, 36, ubi suppleto potius ^ substantivo 
rixvrj disciplina sophistarum, quae est de epidicticis nec 
non civilibus orationibus, intellegenda est. Eadem ratione, 
qua dicitur 17 aocptavtAt] Qr^Togty.rjj interpretandum est t6 ao- 
q)taTt'/,6v yivog )6ywv p. 222, 7 sive t6 aoq)taTtx6v eldog 
p. 222, 20, i. e. epidicticum genus orationum, et t6 aocptaTt- 
Yjov fAigog (sc. t^s Qi]^oQtK^g)y h. e. epidicticum genus rheto- 
ricae, p. 90, 33. Non inveni apud Philodemum locutionem 
aoq)taTtx6g loyog^ id quod casui tribuo. Ta aoipiaTixa jtavTa 
i^€VQLa'Aetv (disiungitur %a itoXtTfAa^ cf. supra p. 157) legitur 
p. 210,5, i. e. ea omnia, quae in laudationibus et vitupera- 
tionibus de unaquaque re inveniri et dici possunt. Denique 
verbum aocptaTevetv^) exstat p. 223, 11: Ta QrjTOQrKa ao~ 
q)taT€vetVj i. e. rhetoricae sophistarum in modum studere 
seu simpliciter epidicticum rhetoricae genus amplecti, p. 320, 



1) Potes vero iure vel hic subaudite vocem qtjzoqixij, quippe quae 
technicam institutionem una contineat. 

2) Non invenitur, ut ex silentio, quod in priore parte observavimus, 
colligere poteras, verbum huic respondens Ttoltzevsiv vel Ttoltztxev- 
sa&ai, quod ne apud PoUucem quidem exaratur IV 16. 17. Probantur 
igitur, quae egregius Phrynichi commentator Lobeckius dicit p. 764. 

Leipzigor Stadien. XV. 15 



226 CaroluB Brandstaetter 

13, ubi t6 ooq)iaT€v€iv (epidicticam oratorem esse) opponitar 
T(j} QrjTOQ€V€iv €(.i7CQaY.T0)g (= TtoXLTixiog), p. 361, 5, ubi ?; ao- 
(fiGT€vovoa (sc. QrjTOQtKi^f opp. i^ TIcQixkiovg j KaXkiOTQatov 
xal ^Jrjfioo&ivovg Qr]TOQ€la p. 362, 14, i. e. yj ^coXiTrAfj ^ijr.) 
est epidictica rhetorica. 

Sopbistae ipsi, ne boc praetermittamus , noDnullis locis 
paulo aliis nominibns appellantur. Nam QrjTOQixol oo- 
(ftOTal^) vocantur p. 79, 23 sqq. 180, 20. 216, 19. 221, 13. 
284, 3 e. a., et ol QrjTOQtycol audiunt p. 39, 10. 192, 6. 
221, 22. 86, 6 (atque boc loco a Metrodoro, Koerte frgm. 20). 
Quod ut accurate statuerem, eo consilio operam dedi^ ut, 
quod per se maxime consentaneum mibi videtur, etiam testi- 
moniis ex ipso Fbilodemi dicendi usu sumptis firmarem. Nam 
si imaginem illius, ut ita dicam, genuini, quem initio de- 
scripsimus et in Platonis, Aristotelis, imprimis Isocratis scriptis 
invenimus, sopbistae cum specie eius, qui apud Pbilodemum 
sopbistae fert nomen, comparamus, patere mibi videtur no- 
tionem sopbistae apud Pbilodemum angustiorem et finibus 

1) Cf. al Q rix Q LX al diazQi^al p. 188, 9; de aliis nominibus v. SDpra 
p. 219 adn. 1. — Unus exstat locus, quo firmari videtur locutio oo<pioz ffg 
^i]TQ}Q, p. 130, 6; nam p. 362, 12 nescio an potius scribendum rcJ»' qtj- 
TOQwv [tc5v] ooifioxixuiv, — p. 137,34 occurrit locutio oo(piOTal qi]- 
TOQixwv loycDv, quod ad propriam verbi oo^ll^eo&ai vim nos relegat, 
sc. ^sapientem esse' (cf. iufra p. 245 adn. 1) — ol qijtoqixoI Xoyoi seu 
avdgeg et oi ov qtjtoqixoI A. vcl a. opponuntur p. 100, 16 et 94, 10 
(orationes elaboratae ad artis rcgulas — non ita compositae). Indicia 
quaedam non desuut illius usus, quo ^i^twq ct adi. QTjzoQtxog de prac- 
tico oratore proprie valent, opposito sophista et adi. oo(pioxix6q^ dico 
p. 88, 5 firjdiva . . yevio&ai . . iv Tooovxoig QiqTOQa Ixavov ano ye xwv 
xexvoloyovvTQiv, p. 28, 2 cv 4, ubi QijxoQeg et oo<pioxal opponuntur, for- 
tasse etiam p. 149, 5 xolg qtjxoqoi, xal fidkioxa xoTg oo<ptOTatg, p. 87, 26 
?.6yQ)v TtohTtxdiv jj ^rjxoQtxwv xi/yag (Metrod.). Plerumque hic verus 
orator audit b nohxtx6g, neque late patulsse hunc specialem vocis QrixoiQ 
usum demonstratur locutionibus huius generis : ol nQaxxtxol twv Qt^- 
x6q(ov (p. 366, 6) et ol noXtxtxol tc5v qi]t6qq)v (p. 213, 9 e. al.). 
IUud vero certum apud Philodemum vocem qijtwq, significantem magi- 
strum dicendi, voce oo<ptoxi]g paene prorsus loco motam esse. Ob- 
sorves quaeso vel in his, quod totus liber testatur, a ceteris rhetoribus non 
nihil discrcpare Epicureorum technologiam. 



De notionum nohnxbg et oofpiazrjg asu rhetorlco. 227 

artioribns circamscriptam esse. 111 e enim sophista non solum 
rhetoricae, sed etiam (quod maias et vel proprium erat) omnis, 
qaae ad yitae atilitatem spectat, scientiae magister erat, hic 
vero latiore illa et tamquam universali professione deposita 
non est, nisi epidicticaram orationam et artifex et praeceptor, 
non prorsas tantam neglecto civili dicendi genere. lam inter 
sophistae nomen illo latiore et hoc angastiore sensa asur- 
patum quasi medium locum tenere et copulae instar mihi 
videtur esse, quam modo tetigimus, locutio QrjTOQc^idg ao- 
(piGTrig, Gonsentaneum enim linguaramque legibus accom- 
modatum est, si putamus primum apposito adiectivo qriTo- 
Qiy,dg latiorem Yocis aoq)caT^g sensum restrictum esse, tum 
vero vel omisso hac determinatione , ut fere fit, vocem ao- 
(pcaTTfi artiore vi adhiberi esse coeptam, qua apud Philode- 
mum ubique praedita est. 

Hunc vero, quem in Philodemi voluminibus constantem 
invenimus, dicendi usum non primi a. Ghr. n. saeculi propriuni, 
sed multo antiquiorem esse pro certo affirmo. Qua in re 
primnm delego te ad ea, quae in priore tractatu dicenda fne- 
runt p. 153 sq. Epicurum enim eodem sensu hoc vocabulo 
usum esse cum ex huius ipsius definitione sophisticae snpra 
(p. 216) laudata, tum ex tota indole Philodemi, scilicet Epi- 
cnrei philosophi, apparet^ qui communem hnius familiae 
morem secntus non ibi solnm, nbi magistri sive twv avdQwv 
nomina diserte apponit , ex magistro pendet einsqne doc- 
trinam fideliter servat — videas Philodemi verba p. 12, 18: 

1) scil. in definienda sophistica p. 48, 31. 50, 33. 68, 12 (apud nos 
supra p. 216), cf. p. 77, 26. 65, 13. — De sophistis civilem artem iniuria 
sibi arrogantibus p. 32, 26 (apud nos p. 217 et 216). De sophistis enthy- 
memata tractantibos p. 78, 15 (apud nos p. 218). De eorum discipliiia iu 
universum p. 32, 20 sq. (apud nos 221). Quibus nominibus propter schola- 
sticam artis tractationem de iis Epicurus usus sit, Philodemus laudat 
P- 78, 2 sqq. Etiam exempla, quae afiferuntur, plerumque iam ab Epicuro 
allata fuisse probabile est. De Philodemo severe tenente Epicuri doc- 
trinam contra Hirzelium (quaest. I p. 171 sqq.) et Dueningium (de Me- 
trodori Epicurei vita et scriptis Lips. 1870 p. 36 et p. 20) iure pugnavit 
Koerte 1. 1. p. 552—554. 

15* 



228 GaroluB Brandstaetter 

Ei yccQ ^ETtUovQog xcri MrjTQodwQog eti 6^ ^'EQfxaQ%og artoq^ai- 
rovzac Tixvtjv VTcaQxstv ttjv ToiavTrjv, cjg ev Tolg s^rjg vtco- 
/.ivrjaof.i€v ^ oi TOVTOig avTiyQaq^ovTeg ov Tcdvv tl fiaxgav tt^q 
Tcov TtaTQaXolcJv KaTadlnYjg aqeGTrJTiaaiv — , sed etiam totam 
argamentationem ad Epicuri sententiam ae normam accn- 
rate accommodavit ; hoc vero si facturas erat, id primum posta- 
labatur, ut sophistae notionem, de qua tota fere est dispn- 
tatio, eodem sensu adhiberet, quo ab Epicuro adhibitam eam 
esse sive per scholae continuationem sive per libros acceperat. 
Qnod ne ita intellexeris , ut omnia vel singula, quae apud 
Philodemum sophistae propria comparent, ad aetatem Epicnri 
me transferre opineris: de notione sophistae sola iisque 
rebus, quae quasi eius speciem efficiunt, mihi res est. 

Gaput igitur huius disputationis et quasi summa haec 
est: Epicurus primus, quantum nobis licet yidere, 
nomine aocpiaTrjg proprie epidicticum oratorem 
simul docendae rhetoricae^) (atque imprimis epi- 
dicticae) munere fungentem appellavit. 

1) Quoniam hic primuoi vox aotpLozriq merc de rhetorlco magistro 
usurpata occurrit, ilico par est ea testimonia huius usus afferri, quae certo 
tempori tribuere non licet: 

etymol. magn. s. v.: vvv aotpiaxag rovg diaxQifiaiv TiQOiaraficvovg. 

ovTO) ^AnoXXiovLOQ iv i^yi^aSL twv "'HqoSotov y?.Q)aaa)v, 
Hesych. s. v. ao^iazi^g' anaremv dLddaxakog navovQyog. 
Pollux IV 41 ao<pLazriq' diddaxaXoq cf. IV 17. 
Photii lex. s. v.: keyetai 6e aoipiaxtiq xal 6 dLddaxakoq . . . ndg 

zexvLzrjq. xal 6 zb XexxLXOV ^axrjxciq. 
Suidas s. v. == Photiu?. 
Thom. mag. p. 342, 13 R: xal aotpiaxriq 6 QrixwQ . . . xal aotpiaTrig 

6 dLddaxaXoq. 
gloss. Lat. II 435,4 aotpLati^q' disertor, sophista. 
Thuc. schol. ad 1. III 38, 7: aoipLaxdq' xovqiv x^ avvrj&eia Xsyo- 

(levovq' xovq dLdaaxdkovq rdtv QrjroQLxdiv nQOpXrifidrwv. 
schol. Aphth. W. II 566, 3: ao^Lorrjq yccQ lyV rtov ^OLrrjtwv o 

^Aq)06vLoqi ra r^q QrjroQix^q rexvrjq avrolq dvanrvaacjv. 
schol. Hermog. W. V 560 oi ao<pLarevaavreq' o\ dLdaaxaXelwv Qrj- 

roQixcjv nQoardvreq. 
vnoS". Isocr. or. XIII xal ndhv aoipLorrjv xaXovOLV rov Q^roQa 

rov diddaxovra rovq QrjroQixovq koyovq. 



De notioDum noXtzixbg et aotpioTijg usa rhetorico. 229 

lam qaod fert animas panlo longins progredi, facile 
iposees. Ac profecto non nimis longe mihi videtar res re- 
petere, qai deberi hanc dicendi asam coniciat stadio illi artis 
vocabula sea inveniendi seu proprio quodam et a communi 
significatione alieno sensu usurpandi, quod inter veteres phi- 
losophorum sectas dubito an praeter stoicos nuUi usitatius 
faerit quam Epicureae (cf. Usen. Epic. prf. p. XXXVI sq.). 
Qiiae suspicio — certi enim quidquam dicere neque audeo et 
dici posse nego — eo potissimum commendatur, quod altera 
ex parte vox oocpiGTr^g apud Epicureos de epidictico oratore 
et epidictico genere paene sola ac constanter adhibetur, 
tantum non prorsus excluso vocabulorum kTtldu^tg et navr- 
yvQixog nsuO, altera ex parte apud alios rhetores vel primi 

1) Ne temere dixisse videar, habes exempla: tisqI XoyoyQatplag xal 
inidelSsig zsxvfj V ootpiaTixt} p. 48, 28. 69, 24. 122, 32. koyovg yQa(f>eiv 
y.al imdelSeig noiHa&ai p. 47, 20. 50, 4. iv rats dsi^sai (verba Epicuri) 
p. 32, 31. 6ia dvvafiewg inldei^iv p. 217, 14. qt^toqevsiv nQog inldsi^iv 
p. 225, 9. — zov inideixTixov /iSQOvg Trjg QijTOQix^g falso scriptum est 
a Sudh. p. 108, 40, ubi omniuo desideratur noXaixov et iure suppletur a 
viro docto I. ab Arnim (de restit. Philodemi de rhet. lib. II, Eostochi 1893, 
p. 11); idem pro voce imdsixTixbv p. 106, 40 a Sudhausio non recte sub- 
Btituta scribit noXemxov (I. 1. p. 11); ego volueram evnQaxTov propter 
litteram e Sudhausio teste servatam. 

olnavTiyvQLXol Qi^TOQeg (fortasse iidem cum sophistis) p. 44, 25. — 
iMjJTf To noXiTLxbv (v. Bupra p. 158) ^Tjre to dtxavLxbv pLi^Te to navrjyvQixbv 
fitQog p. 92, 18. 93, 20. 27. 98, 18 dictum haud dubie est ex adversarli 
mente eiusque ipsis verbis servatis; vix aliter iudicandum de p. 100, 20 
(v. ab Amim p. 7) Tovg navijyvQixovg xai r^$ Ts/yrig /leTixovTag twv ovShv 
lieTeaxrixoTmv. — p. 102, 20 sqq. ioiuria Sudhausium ut duas diversas rhe- 
toricae partes t^v aotpioTLxr^v et rr/v navT^yvQixrjv qtivoqlxtjv disiunxisse 
et ego intellexeram (scribere volebam rj ttjv nccvtjyvQixrjv aut pro navrjy. 
supplere Sixavixi^v, cf. locos supra laud. p. 158) et iDtellexisse nuuc video 
V. d. ab Arnim (1. 1. p. 9), qui apte ita has lineolas sanare mihi videtur: 
avafjL(pLXsxx(j)g yuQ drj naQlairjaLV iXeyxofievov 6 ^EnlxovQog xbv viov 
ixelvov, ix pie?.iT7]g QTjroQLxijg dLTTrjv divafiLV inayyeXkofxevov neQinoitj' 
oaaB^ai, ttjv navTjyvQixrjv xal Tr^v noXeLTixrjv. Itaque etiam hic ex adver- 
sarii sententia vox navrjy. dicta est. £x locis nimis laceratis p. 3, 6. 94, 13. 
283, 16. 285, 8 nil lucramur. Nequit igitur probari ab ipsis Epicureis 
tecbnice tertium genus vocatum esse navrjyvQtxov. Nihilo tamen minus 
tertii generls navrjyvQixov appellati antiquiora his testimonia ignoro. 



230 Garolas Brandstaetter 

a. Gbr. d. saeculi, i. e. aequales Philodemi, non nisi pauca 
exempla buius usus inyeniuntur: unde magna probabi- 
litate concludimus quasi propriam quandam et 
gentiliciam Epicureorum possessionem ab initio 
hanc fuisse. 

Nam ut missum faciamus tandem Philodemum, non tam 
inutilem scriptorem quam Ghristio visus est, si tertii iam 
et secundi a. Gbr. n. saeculorum rhetorica studia perlustramus, 
huius termini ne vestigia quidem yalemus indagare; qnod 
quidem non minus inde repetendum yidetur, quod his tem- 
poribus rhetoricae technica tractatio multo minus quam antea 
floruit, quam ex eo, quod eorum, qui aliquid in hac disciplina 
praestiterunt , tenuissima tantum notitia ad nos peryenit. Ex 
peripateticis philosophis, qui 'studio quoque se quodam 
oratorio iactant' teste Quintiliano (inst. XII 2, 25), praeter 
Theophrastum, Demetrium Phalereum, Eudemum, Hierony- 
mum, Gritolaum yix nomina yiroruijQ rhetoricae excolendae 
studiosorum tenemus; ac ne illorum quidem fragmenta de so- 
phistae notione rhetoricae technologiae inserta produnt quid- 
quam. Neque est yeri simile a magistri usu eos discessisse, 
cuius terminos a plerisque posteriorum rhetorum yel non 
peripateticorum acceptos esse satis notum est, quamyis pauci 
rhetoricam Aristotelis siye laudent siye adierint siye inter- 
iorem eius notitiam prae se ferant, excepto HalicarnasseDsi. 
Asiaticos rhetores diligenter exercitasse epidicticum et 
iudiciale genus non minus constat quam neglexisse technica 
studia. Porro quae iis adyersata est, Bhodiorum, quam 
ferimus, schola, singula si spectamus, tam altis obtegitur 
tenebris^ ut qui apud eos fuerit huius yocis usus ignorare 
nos nemo aeque possit mirari. Stoicos solos, ut gramma- 
ticae ita rhetoricae quoque tractandae et excolendae acrins 
studuisse in dies magis magisque intellegimus, quorum doc- 
trinae qui imprimis nisus est, Hermagoram dico, tantum 

Denique vox iyxcDfiKxazixog, qua tertium genus stoicos primos 
significasse dicunt YQlkm. Rhet.^ p. 21 et Striller 1. 1. p. 31 , in his volu- 
minibus mihi non occurrit. 



De notionum nolitixoq et ao^ioxTjg usu rhetorico. 231 

ex Aurelii Augustini et Chirii Fortunatiani nec non — Rho- 
diorum admixtione segregata — auctoris ad Herennium et 
Giceronis de ihventione libris cognoscere possumus. Sed quo- 
qno modo eorum perscrutatus sum opera, nihil ex iis ad no- 
stram rem lucri me fecisse confiteor. Immo spreta voce ao- 
(fiaTiTids Chirius (Halm p. 81,12) dicit: ^genera ciyilium 
qaaestionum tria sunt, demonstrativum , deliberativum, iudi- 
ciale\ ut si modo fideliter fontem reddidit, e7tidei%xtY,bv ter- 
tium genus ab Hermagora appellatum esse nemo infitias sit 
iturusO; Qiiod firmatur iis, quae apud Chirium sequuntur, 
verbis: *hoc Graeci quid vocant? — k7ti8eiy,Tr/.bv vel 
iy'KU)fjLiaaTiY.6v\ et p. 128, 5 Halm., ubi iterum occurrit 
^genus demonstrativum^ Augustinus de generum di- 
stributione tacet. Auctor ad Herennium rhetoricae in 
enumerandis causarum generibus constanter utitur voce de- 
monstrativus, nimirum his locis: I 2, 2. U 1, 1. HI 1, 1. 6, 9, 
ubi tertium genus ad Aristotelis exemplum dividitur in lau- 
dem et vituperationem ; adiectiva laudativus vel ostentativus 
ab eius arte prorsus aliena sunt. Neque aliter Tullius in 
libris de inventione Aristotelis auctoritate usus vocabulum 
demonstrativus usurpat I 5, 7. 6, 8. II 4, 12. 51, 155. 
156: intellegimus ergo Hermagorae et stoicorum technologiam, 
quantum de iis nunc opinari licet, vocem aocpiazrjcbg ad nun- 
cupandum tertium causarum genus prorsus respuisse. 

Nihilo tamen minus in Cicerone, quem non auditum in 
hac quaestione praeterire fas non est, aliquanto diutius morari 
conducet. Is enim — quod nihil ad nos — non solum ita s o - 

1) Verumtamen Sopater W. IV 63 6 fiBv^^EQfjLayoQaq ovtoj 6l- 
cuQel' €Ozi Ti yevoq Xoyixrj imaTijfXT], eiSog Sh avTrjg ?/ qtjtoqixi]. okov 8s 
Tr^g ^fjTOQiXfjg To Sixavixbv xal avfJL^ovXevTixov xal navTjyvQixov, et 
Laert. Diog. VII 42 t)]v fxhv QrjTOQtxrjv avTrjv elvai XlyovOL TQLfxeQij' to 
fiev yuQ avT/jg elvai avfii3ov),tVTix6v, to 6h 6Lxavix6v, to 6h iyxcDfjiLaaTi. 
xov. Utrius auctoritatem tali in re praeferas, iure potes haesitare. Ge- 
nerum ordinem, quod sciam, rectius exhibet Sopater technicus homo. Vides 
Volkmanni et StriUeri coniectura (cf. supra p. 230 adn.), qua terminum iy- 
xwfuaoTtxog confidenter stoicis vindicant, quam lubrico nitatur fundamento 
in tanto auctorum, quos laudavlmus, dissensu. 



232 Garolas Brandstaetter 

phistarum facit mentionem, ut sint, qui ostentationis aut 
quaestus causa pbilosophentur (acad. pr. II 23, 1%, qui Socratis 
dialecticam disputandi rationem aspernati scholam quasi per- 
petuo sermone explicent (de fin II 1, 1), qui de dis cum du- 
bitatione loquantur (de nat. d. 123,63), qui a Socrate in 
disputationibus per ironiam illudantur (de fin. II 1, 2. Brut. 
85,292), sed etiam veteres doctores auctoresque di- 
cendi eosque simul omnium paene rerum scientia instructos 
(de or. III 32, 126. 130) vel magistros dicendi pri- 
mos (Brut. 8, 30) eos inducit. Disiunctos autem consulto ab 
his, ut clarius eorum natura perspiciatur, iam aflferam non- 
nullos locos, quibus si non eadem atque apud Epicureos vocis 
GO(pLGTi]g vis invenitur, certe illa optime mihi videtur illu- 
strari et quasi pluribus exponi. In oratore igltur (11, 37) 
haec leguntur: *^Sed quoniam plura sunt orationum genera 
eaque diversa neque in uuam formam cadunt omnia: lauda- 
tionum [scriptionum et historiarum] et talium suasionum, qua- 
lem Isocrates fecit panegyricum multique alii, qui sunt no- 
minati sophistae, reliquarumque rerum formam, quae ab- 
sunt a forensi contentione eiusque totius generis, quod Graece 
€7ctd€iKTixdv nominatur, quod quasi ad inspiciendum delecta- 
tionis causa comparatum est, non complectar hoc tempore'. 
Quibuscum, intercedentibus sententiis non neglectis, si com- 
posueris verba c. 13, 42: 'dulce igitur orationis genus et so- 
lutum et effluens, sententiis argutum, verbis sonans est in illo 
epidictico genere, quod diximus proprium sophfstarum, 
pompae quam pugnae aptius, gymnasiis et palaestrae dicatum, 
spretum et pulsum foro^ — intelleges apte adumbrari his verbis 
Epicureorum illum morem, quo is potissimum proprie Gocpi- 
oTrjg appellabatur, qui non forensi; sed epidicticae 
rhetoricae operam navabat. Ad hunc locum Cicero nos re- 
mittit in eiusdem libri c. 19, 65, ubi ab eloquentia oratoria, 
nervis atque aculeis forensibus praedita "^ similitudinem im- 
primis sophistarum' distinguendam esse dicit, quippe qai 
omnes eosdem flores, quos adhibeat orator in causis, persequi 
velit e. q. s. ; quibus expositis c. 20, 68 ita rem expedit: 'se- 



De notionam ?ioXitixoi et aoipiaxriii asu rhetorlco. 338 

inDctns igitnr orator ab eloquentia sophistarnm.' Iteram 
intellegis sophistam ita commemorari, nt repraeaentet genns 
epidicticornm oratornm 'non persuadere ita quam delectare 
sibi proponentium' (or. 19, 65). Neqae aliter res se habet 
or. 27, 96, qnem locnm addidisse snfficiat: 'est enim qnoddam 
iDsigne et florens orationis, pictnm et expolitum geouB, in qao 
omnes Terbomm, omnes sententiamm illigantar lepores. Hoc 
totam e sophistarnm fontibns deflnsit in fornm'. Haec de 
Tullio.') 

lam ea, qnam ingressi snmas, via procedentes ad id tem- 
poris deTenimns, qao iterum uberiora praesto saut rhetorum 
aliorumqne, qui in censnm possunt venire, anctorum scripta. 
Eins autem, quam tractamus, notionis non nisi panca proximis 
temporibna nobia ae obtnlerunt teatimonia, quod noa spero 
Dostra factnm esse neglegentiaj niliilo tamea minus satis mnlta, 
ut Epicureorum, quem demonstraTimus, dicendi nsum coq- 
tinaatum esse eluceat. 

Ac Strabo quidem (IV p. 181) sua ipsius aetate pleros- 
que, qui se convertebant tcqos %i JJyeiv y.al rpuoootpslv, Mas- 
siliam, nou Atbenas adiisse narrat, quibns verbis haec addit: 
aofiatas yovv vitodsxovrai vtcri -roiig ftev iditf, zove ^^ xoirij 
fita^ovai, xa&afteQ xai icngoig, nnde apparet aotpiarag 
esse meros rhetoricae professores. Eiasdem alter adi- 
ciendns locns (XIII p. 625), nbi de Dionysio Attieo aequali, 
rtietore Apollodoreo, dicit: xal yoQ aotptaxi^g ijc havos'^ai 
avyyQaq>evg xai Xoyoygatpog, l. e. epidicticae rhetoricae artifez 
et magister, reram scriptor, iudicialibus orationibns conacri- 
bendis oconpatns. ^o<piarBveivia ^i]Top(xalegiturl.SIIIp.6l4. 

Porro apud Dionysium, qui tiac de re dedita opera 

I) Suidae verba 6e6Satpoi; raSa^svf aoqitaT^g, «Vo io 
Siidaxaf.og yfyovioi; Ti^eQtov Kalaago?' inel Sh avvexgl^Ti nc^l aoi 
x^g aytoviaafievog nox«ii.iBVi xal AvTataTgtp iv avi^ ly Poi/in et 
viaioq 'A3.f§av6fff'Bq , Sg iao<fiiaztvaev iv ^Ptofin inl Uo/in^iot 
ItiydXov de huius temporis ubu non licet afferre loco certi testimonii, 
quocuuque usus est foute, posterioriB aetatis consuetudioem eum r( 
ieutare obici potest. 



234 Carolus BrandBtaetter 

uobis ita fait consulendas, nt omnes locos, quibus nostra notio 
inyenitar, examinaremus 0) fortasse ad idem tecbnicorum et 
rhetoricis studiis deditorum hominum genus referenda est 
sophistarum haec commemoratio (p. 939, 3 R): eTtixeiqovat 
6e Tiveg ovn ado^ot aofptaTal keyeiv, otl toiq jdev nQog 
Tag ox^iy^og evTev^iig 7caQeaxevaafAevoig nal dlxaca kiyovOLv 
ovK eaTLv iTttTrjdetog ovTog 6 xof^azrjjc» (scil. Thucydidis genus 
dicendi), Tolg de Tag laTOQtxag TtQayixaTeiag ixcpeQovat . . . 
7CQ0Grixet. Geteros, quibus haec notio apud Helicarnassensem 
exstat, locos si perlustramus, primum de illis vulgo appellatis 
sophistis hoc nomen usurpat, Gorgiam dico et Protagoram, 
p. 536, 3: 7ceg}vgfiivrjv Te TcaQokaPwv (JaoxQttTrjg) Trjv aGxrjatv 
Ttiv koycov vnb tvjv neQi FoQytav xat UQWTayoQav aocpt- 
GTcSv nQCJTog exciQrjaev arcb tcJv eQtaTixwv Te xat cpvatxtov 
ent Tovg noXtTtxovg, quo in usu nihil est notabile, quamquam 
ut rhetoricae potissimum studiosi hi yiri laudantur. Eiusdem 
generis est p. 535, 14, qui locus partim ex Isocratis oratione 
XII 11 transscriptus est. Ac ne illud quidem mirum, quod 
in libro n, avvd-, bv. (p. 404 Schaef.) haec dicit: TciSv TOTe 
avd-Qcinwv ov yQanTolg, aXXa yXvnTOtg xat TOQevrotg eotxoTag 
IxcpeQovTwv Xoyovg y kiyw 6e laoxQaTovg xat IlkciTwvog tcov 
GocptaTcjjv'^), ubi quidem perperam Wolfius scribi yoluit 
nXcxTwvog xat twv aocptOTwv, parum cognita profecto huius 
notionis yi et usu. Explicatur enim yox aoq^taTrjg Dionysii 
ipsius yerbis, quae his respondent in libro de Dem. p. 1112, 



1) Artis rhetoricae ne capp. yill, IX, X, XI quidem boc loco 
respicere voluimus, quae ultimis, quae hac de re innotuerunt, iudiciis Dio- 
nysio tributa cur a nobis ei abiudicentur iure postulaveris , ut argumen- 
tis demonstremus. Quod ne molestus sim hoc loco, in appendice prae- 
stare malni. 

2) Praeter hunc locum a Dionysio semper <fck6aog)og^\&to appel- 
latur; Isocratis studium maxime nostro probatum vocatur plerumque 
fpdoao(pia (p. 558, 5. 555, 1. 549, 2. cf. 543, 14. 537, 2), Isocratis in modum 
hacvoce adhibita. Ceterum homini Batavo I. van derVliet, qui vena- 
tur egregio profecto cum fructu emblemata in Dionysii campo, eicere 
verba zwv aotpiatdiv libuit in stud. crit. iu Dion. Hal. opera rhet. Lugd. 
Bat. 1874. 



De notionum nohTixoq et aog>iaT7]g osu rhetorico. 235 

11 R: oQWv ye dfj Toig S^avf,iaKof-iivovg €7tl aoq)L(jc y.a\ y.qa- 
tIgtvjv Xoywv TtoirjTag vof.iiKofievovgy ^laoKQaTrjv xai JlXaT(x)va 
(cf. p. 535, 3. 10 et p. 962, 7, manifesto suppleta a Sad^eo 1. 1. 
p. 219 sq.). — Paulo aliter tnihi videtar iadicandum de iis 
locis libri n, avv^. ov. c. XVIII, quibus constanter HegesiasO 
nuncupatur aocpiGTrg (p. 246. 248. 250. 254 Sch.): hos enim 
ratione habita sententiarum Dionysianarum nexus recordatus- 
que loci Philodemi vol. rhet. p. 180, 17 sqq. Sudh. (a nobis ex- 
scripti p. 224 adn. 3), non mihi videor artificiosius interpretari, 
si illam vim voci aocpiaTrjg subesse puto, qua de rhetore 
epidicticas orationes, i. e. sententiis argutas, verbis sonantes, 
fiosculis ornamentisque adspersas elaborante proprie usurpatur 
(cf. infra p. 241). Non igitur praeter ratlonem dicendi illum 
morem Philodemo usitatissimum etiam Dionysio adscribimus, 
quem usum in Dionysii technologiam transiisse non est mirum, 
quia eum diligenter*in libris cnm Epicureorum rhetorum tum 
aliorum versatum esse nemo ibit infitias ; nec non alia exempla 
mox huic addemus. Denique adiectivum aoq^iaTcxdg 
argutuli vim habet atque spinosi p. 929, 1 R, ubi respi- 
ciens Thucydideam quandam quaesitam verborum interpre- 
tationem haec Dionysius dicit: Ta tb yaq (pQovrjfiara xpvxQo- 
TBQa iaTL xofi Trig roQylov jcQoaiQiaevog fxakXov oiY.uoTeQa, 
1] TB TLJv dvofKXTWv i^tjyrjaig afxcpoTSQov, aoq) lot iKrj Kai 
aTteiQo^alog. Duas autem alias locutiones, nimirum p. 1095, 
6R: To aocpiaT fKov IrjQov fieoTov eyytojfiiov etg Ilavaaviav 
et p. 660, 13 R: to riXld-Lov xai aoqiOTiyiov . . . to TtXeiOTov 
a/texov Tviiv ^etvcxQxov ;faoaxT?y^cuv, satisfacere mihi videor 
Dionysio, si ita expedio, ut a garrulis illis ineptiarumque plenis 
laudatoribus et vituperatoribus, quos Philodemus proprie ao- 

1) E. Eohde, qui in mus. Rhen. vol. XLI p. 170 sqq. maxima cum 
probabilitate exposuit de ratione iuter Asiaticos rhetores et sophisticam 
eloquentiam intercedcnte, iure vel hunc nominis usum argumenti loco pot- 
erat afferre, simodo simul id monebat posteriorum sophistarum nomen 
non subito ex mortuis revocatum, sed semper vlvum fuisse postEpicuri tem- 
pora. Sunt enim, ut uno nomine nuncupantur, ita etiam — in univer- 
sum si spectas — unius generis Hegesias et alteri sophistae. De his rebus 
in fine libelli paulo plura addenda sunt p. 260 sqq. 



236 Carolus Brandstaetter 

(piavag appellat, explicationem repetam, praesertim cnm de lau- 
dati va potissimum oratione priore loco sermo sit. Qaanti yero 
velPbilodemus horum sophistarum hariolationes ac nugas faciat, 
intelleges ex eius verbis p. 215, 18sqq. et 221, 19—24 Sudh. 

lisdem temporibus vel paulo inferioribus nomina Goq)i- 
GTov et qriTOQogy scilicet rhetoris artificiosis orationibus 
studentiS; promiscue adhibita esse nescio an inde liceat con- 
cludere, quod Theon in progymnasmatis semel (Sp. II 97, 18. 
W. I 203) Isocrati nomen tribuit sophistae — quod Philo- 
demo usitatissimum esse vidimus — , cum quattuor locis (Sp. II 
99, 20. 100, 14. 101, 15. 102, 1 = W I 207. 209. 210. 211) ^jj- 
TOQog nomine eum appellet ') (cf. supra p. 224 adn. 1). 

Huic addendus ilico auctor libelli neQi vipovg, 
quem his temporibus scripsisse accurate re perpensata etiam 
ego confido. Is enim de eodem Isocrate panegyrici artifice 
his utitur verbis (c. IV 2 p. 7, 9 V): 0^av'f.iaGTrj ye tov Max€- 
dovog (Alexandri) ?; 7CQdg tov Goq^iGTtjv GvyxQiGig. lam 
igitur si GocpiGTrjv acerbe dictum esse putemus pro rhetore 
eoque epidictico dicendi genere uso, non mediocriter adiu- 
vamur alio quodam eiusdem anonymi loco, quo de figuris in 
oratione adhibendis locutus haec addit (c. XXIII 4 p. 39, 22 V): 
ou ixevTOL dei jcoulv avTO eic' ukluv ei /Uij 6r/)' (Lv dixsTaL Ta 
v7C07.eL(XBva av^rjGLv rj TcXrjd^uv rj V7ceQ^oi.riv rj Tca&og, ev tl 
TOUTWv rj ycal TcXeiova, hceL tol to TcavTa^ou "/.wdiovag e^^q)&aL 
Uav GocpLGTLxov. Etcnim procul dubio vertendum est: ni- 
mis comptum, distinctum, efflatum, quod proprium esse epi- 
dicticorum illorum rhetorum a Philodemo technice sophistarum 
nomine praeditorum supra vidimus. 

lam appropinquamus ei aetati, qua genus illud hominum 
viguit vel potius vigere coepit, quod proprie nos more solito 
alterum sive posterius sophistarum genus nominare 
consuevimus, cuius, perversa illa Philostrati de Aeschine 
sententia ne repugnante quidem Lemnio seposita, princeps 
quasi et auctor exstitit Nicetes Smyrnaeus, Neronis aequalis. 

1) Hegesiam, quem a Dionysio sophistam vocatum esse modo di- 
ximus, (ji]TOQcc nominat Theon Sp. II 71, 11. W. I 169. 



De noUonum 7to>.iiixbg Ot aogtWTijq usu rhetorico. 237 

Ac prima quidem nobis est qnaestio, qno tempore de bis 
potiBsimam Domen sopbistarnm usarpari coeptum sit. Quod in- 
qnirentibtis, quia Nicetae, Isaei, Scopeliani scripta non exstant 
taceotqae ceteri aeqnales, imprimis nobis adeundas est Dio 
Chrysostomas, Cuins subsidiis adinti id possumas pro certo 
dicere iam ipsa primi saeculi altera parte bos ho- 
mines sophifitas appellatos fnisse. Qnod testimoniis 
firmandum : 

Dio dicit in or. 56 p, 223, 16 D: ol /jh ovv xQrjfidrfDv ^ 
yivovs imxvxovxsq ^ iivog idJv zoioiTiov r a^aftaTog ^ dia- 
voiag ]j kaliav yoZv tcegmoii^aafisvoi, v.ada7tEQ inTEQiaftiroi, 
ftovov oi y.ar' aazQiov (peQOvrai, Sr^ftayuyoi te y.ai ^Evaywyoi 
xai GorptaTal }.Ey6(.iEvoi, di}fiovg xai Oarqdnag xai fta&rjTotg 
xttjQeiovTeg, qnam disinnctionem iterumbabes or.78 p,279, 12D: 
o'iovg scollovs iSeiv aOTi twv oiofiivmv elvai ftaxaQiiuv, ^eva- 
yuiyovs rivag xal di^ftayioyovg xai aorpiaTog, hv O-eoTQo ig 
xai TCaQa toZs ftaif-rjialg y.ai yand ay.t^vag Ivrog OTQaTO- 
jiiSov (.leyaXttvxovfiivovg- Porro in or. 19 p, 287, 26 D haec 
exstant: euet xat vvv TavTo toZto 7cday_iu 7EoX}.dAis, e^ceiddv 
eiaa(pixaifiai aofpiarov, did riiv TiQoaovadv ftoi dxQaaiav 
Tceql Toi-g Xoyovg xai fierd toiovtiov avvayeXd^ofiat ^Qefi- 
fiaTinv (qnalia Orpbenm sectala esse modo facete dixit), wQaiiov 
xal xaXuiv, dllojg 6i itoQv^oivTtiiv xal axtQtdv TCQO&vftovfiivior. 
•toivo &h 7ci7iov&a ^iQog zovg aoipiai dg ts xai QrjTOQas 
anavTag axeSov. Quibas addam or. 35 p. 41, 31 D; doxel de 
(toi xol To Ttov aoipiaTbiv yivog evTev&^ev av^ealtai noS^ev, 
i7cet6dv Tcollot veaviaxoi axok^v ayovzes eva &avftdZwai 
7Ci}dwvTeg, y.a9drc€Q «t Bdxy^ai 7ceQi tov ^iovvaov et or. 12 
p. 214, 22D: TcoXXovg aotpiOTdg d6§ri xat fta&rjTais ercatQO- 
ftivovs olov TCTegoig. lam licet snper&edere plnribus 1 
exscribendis; satis enim vel hinc mihi ridetnr effici i 
stariun Domen de iis esse in nsa, qui orationum oi 
tatione superbieates discipulorum et aadit< 



1) vetut or. 4 p. SS, 2S. or. 32 p. 413, U iufra. or. G p. 99, 30. 
p. 42, 9; cf. praeterea or. 71 p. 241, 2G et or. 158 p. 233, 6. 



238 Carolus Brandstaetter 

qaampossunt maximumsivedomiOsiyeinpablicis 
theatris apud se numerum contrahere student, quo- 
rum plausu immodicoque clamore gloriam sibi con- 
cilient: hi vero sunt, quos alteram sophistarum fami- 
liam antiquitus nuncupari nemo nescit. Sunt igitur, ut breviter 
omnia complectar, epidictici oratores, quod ita intellegendum^ 
ut non solum meras laudationes et vituperationes eorum esse 
putemus, sed simul comprehendantur illae omnes orationeSy 
quae ex parte (cf. Quintil. inst. III 7, 1 sq.) negotiis vitaeque 
utilitati serviebant vel servire videbantur, velut loyoq ivTevxvi" 
'Aog 7tQ€G^€VTiycog 7CQoafpwvrjfiaTi'Adg 7toX€(xaQ%LY.6g y praecipue 
€7tiTarpLog. 

lidem interdum appellantur simpliciter QriTOQeg'^), velut 

1) cf. Himer. p. 82, 31 Duebn., ubi ^ cVrfov ^v xolq hxalQOLq et ?) 
d^fjLoala inidei^iq opponuntur, ibid. p. 84, 28—30 ra fieyaJia S^saxQa — xo 
fiixQov ^saxQov, Eunap. v. p. 483, 11 ed. Boiss. a. 1878. IniuriaBern- 
hardy, Grundr. d. gr. Litt. I p. 595, dicit, apud Dionem quae comme- 
moretur, sophisticam non efse nisi scholasticam declamationem: re- 
fellitur exemplo supra laudato or. 78 p. 279, 13 D et loco notabili or. 8 
p. 145, 16D: Tore ^v Ttegl xov vewv rov IJoaeidwvoq dxoveiv noX- 
?^wv f/,sv ao(piaxQjv xaxodaifiovwv powvxwv xal XoLdoQOVfxevwv dXXi^Xotq 
xal zwv XeyofJLSVwv fjiaS-rjxwv dXXov dXXw fiaxofxevwv xxX, 

2) Quaestio dc vocibus oo^piaxrjq et QTjtwQ sive promiscue sive 
distincte usurpatis ita mibi videtur diiudicanda: Quandocunque voce ao- 
(piaxTjq epidicticus orator nuncupatus est, etiam vocem qijxwq veteres 
promiscue cum ea adbibuerunt. Interdum vero etiam specialis quaedam 
vis adiungitur voci Q7]xwq, qua civilem vel practicum oratorem notat, 
oppositum epidictico. Guius usus exempla apud singulos scriptores 
attulimus; iuvat digito ea breviter monstrasse: apud Philodemum p. 226 
adn. 1, Dionem p. 239, Plutarchum mor. p. 131 A et vita Aem. Pauli 
c. 6, apud Philostratum v. soph. I 21, 5. 17, 4. 21, 3 (qtjxoqixoI xwv 
?.6ywv, scil. iudiciales), Longinum p. 254, Menandrum p. 254, The- 
mistium p. 377, 11 Dind. — cf. etiam infra p. 247 n. 2. 

Isocrates, quod hic nolo omittere, saepius angustiore et speciali 
sensu Qi]xoQaq\ocakt&o\os xovq iv xw nXri^ei ksyeiv 6vvafJLBvovq 
(or. III 8 = XV 256) vel xovq inl xb piifia naQiovxaq (XII 11. 12 'v 15. 
ep. VIII 7. 8) opponitque iis se ipsum (ibid.) vel xovxovq, o^lxiveq dv avxol 
nQoq havxovq dQiaxa diaXeyfiwai (III 8) vel xovq ev xolq Idloiq avXXoyoiq 
?.oyonoielv dvvafievovq (XV 136). Opponitur igitur QTjxoQSveaS-ai et ys- 
yQd(pSaL V 25. 



De notionum jtoXivixog et aocpiazrig usu rhetorico. 239 



supra exaravimus Dionis verba TVQog Toig aocpiGTag re xai gt]- 
TOQag (or. 19 p. 287, 31), ubi vocem Qr^roQag non additam esse 
Disi ubertatis causa liquet. Idemque testatur or. 32 p. 413, 11 : 
iyto dk TOVTiJv kf^ivr^adrjv ovtb vfiag IjtalQwv ovtb Toig Gvvr^- 
d-iog vfivovaiv avTcc QiijTOQaiv rj rcoifjTalg naQa^akktov Sf.iav" 
Tov, deivol yaQ ixeivot xal f.i€ydkoi aocpiaraL Neque vero 
desunt loci, quibus vox ^rjnoQ a voce aoq^iOT^g ita disiungi 
videtur, ut illa ad oratorem non in palaestra neque in 
theatris, sed in veritate causarum iudiciorumque certamine 
(in iis enim civilis oratoris vis imperatorum temporibus plu- 
rimum habebat loci, exstincta paene verarum contionum consue- 
tudine) versantem referenda sit, velut Dion. or. 12 p. 217, 24 D: 
v7ctayivovfiivov ovtb fiavTrAfjv ovt€ aocpiaTiycr^v, akk^ oidi Qr^- 
TOQiTCT^v Tiva Y} xokaxcvTixfjv dvvafiiv (cf. or. 43 p. 110, 30 ov 
ycLQ €ifu qt^twq), neque obscurius or. 69 p. 235, 16 oo 21 'n. 
p. 236, 14 ot OTtiog dcivol do^ovai 7C€qI t6 €i7C€lv Iv drifu^ rj 
duaaTrjQlci) Tr^v rcaaav a7cov8f;v €xovT€g vocantur Qi^TOQ€g, item 
or. 80 p. 288, 13. 

Alterum vero in sophistae natura definienda, qualis 
qaidem his temporibus comparet, non est neglegendum: ete- 
nim hi quos propter epidicticarum orationum studium sophistas 
esse appeliatos demonstravimus, simul docendi munere fan- 
guntur, velut ipsum gregis ducem, Nicetam, magistrum fuisse 
Philostratus, locupletissimus testis, tradit v. s. I 21, 3 et 
Dionem praeceptorem Phavorini faisse certum est ex Philostr. 
V. s. I 8, 2. Quas scholas cum vel ab imperatoribus Romanis 
Athenis et Romae postea in certam quandam formam redactas 
publiceque administratas esse nemo nesciat, satis habeo demon- 
strasse etiam illos, quos ferimus, primos auctores huius familiac 
docendi munere functos esse parcoque testimoniis de singulis 
adscribendis , quae facile ex unaquaque Philostratearum 
vitarum promuntur. Proprium autem maioris horum prae- 
ceptorum partis est, quod minus regulis docendis, quam suis 

Usui non est accommodata cxplicatio schol. ad Plat. Phaedr. 
p. 258 C: loyoygdifovg ixdXovv oi naXaiol xovg inl fiia&qf Xoyovg yQa- 
(povtag . . . QyjTOQag 6h zovg d«' kavrd/v Xeyovzag. 



240 Carolus Brandtaetter 

exemplis propositis ad faealtatem dicendi discipnlos perdn- 
cebant^), qnamqnam ne eornm qnidem desideramns copiam, 
qni technicos libros componerent.^) Hanc disciplinam rheto- 
ricam si non apnd omnes, certe apnd mnltos etiam ad i a d i - 
ciale genns — deliberativnm enim paene evaiiuisse snpra 
monnimnSj^qaia ipso sophistico maximam partem haostam erat 
— spectasse satis firmatar exemplis Nicetae (Philostr. v. s. I 
19, 2), Scopeliani (ibid. I 21, 5 med.)^ Ptolemaei (ibid. II 15, 1), 
Apollonii (ibid. II 20, 1), Heliodori (ibid. II 32 extr.), Damiani 
(ibid. II 23, 4), Philostrati (ibid. II 33, 4). . 

Gertnm igitar est, ut in nostrnm usnm qaasi calculum po- 
namas, iisdem temporibus, quibus et rerum publi- 
carum condicione et ingeniorum indole et impetu 
quodam aucti oratores epidictici simul docendi 
partibus susceptis quasi duces esse litterarum coe- 
perunt, nomen sophistarum statim vulgo usitatum 
de iis fuisse. 

lam nostrum est, qua ratione apud ceteros auctores 
inde a Dione haec notio se offerat, demonstrare. Sed antequam 
hanc provinciam suscipiamus, ex usu mihi videtur quaerere, 
quid ipsis veteribus auctoribus proprium quasi et prae- 
eipuum visum sit, cur potissimum alicui nomen sophistae tri- 
bnendum censerent: ubique enim in tali notionis definitione 
adventicia secernenda sunt ab iis, quae sunt genuina 
quasi ac propria, si modo errorem fngere volumus. Atque 
ex hoc potissimum iudicio pendet tota interpretatio adiec- 
tivi GocpLaTLxog, 

In hac disceptatione opportune obviam mihi venit Philo- 
stratus, quem, quia ex instituto de sophistis scripsit, vel ne- 

1) lam intellegis, cur Fhilostratus plerumque non /jtaO^fitdg, sed 
dxQoazag dicat; item dxQoda^ai ^discipulum esse* II 21, 3. 25, 1. 26, 6; 
dxQoaaig ^disciplina sophistica* II 21, 3. 26, 6. I 23, t ; ovx dvijxoov elval 
T/voc'scholis aUcoius uti' II 2. De similibus Epicureorum terminis cf. s. 
p. 219 adn. 1. 

2) Hermogenes, Apsines (cf. Eunap. p. 482, 47 Boiss.), Herodes At- 
ticus, Aristides, LoUianus; qui Hermogenem scholis interpretabantor» <jo- 
g^iazal erant teste Doxop. W. VII 41 et Maximo Plan. W. V 227. 



De Qotionum noliTixog et aoynaiSjg usu rhetorico. 241 

glecta panlo tempornm ratione ut locnpletissimnm adintorem 
hic non potni non vocare anxilio. Qni quamquam in prima 
operiB parte, qnae est de philoEophis inter sopbistas nnmeratis, 
ineptiis scatet, vel hia ineptiis — ut fieri aolet — IncaleDtissime 
qnid sibi EOphistae proprium esee et tamqnam eins natnram 
efficere Tideatnr, patefacit. Dicit enim in fine praefationis libri 
de sopbifitarnm vitis: aotptaias Si ol naXaiol BTtwvofia^ov 
ov ftovov Twv QTjTOQiov zovg vfceQfpbJvovvrag re xal i.ait~ 
TCQovg, akka itoi tiov (piXoaofpwv Toig ^vv evQoli^') eg- 
ftrjveiiovTag ^), quam indicii qnasi normam secntus singuli pbi- 
losopbi cnr sopbistU a se adscribantur, sednlo addit, velnt I 1 
kvtygatpTj TolS aoiptOTalg liti ly xoafi^i zfjg afcayyellag 
xal t(i> axeSltt^etv ev, 12 aofpiaTrjg TTQoaeQQ^-d-rj aokveiSdig 
^X'"''' '^ov Xoyov, I4 xal KaQvea6ijg Iv oofpiatalg lyQonpezo ' 
<piXaaQ(pwg ftkv yoQ xateaxevaaTO rijv yvoi/.i7jv, rijv 6e ia%iv 
zwv Xoyoiv eig ttjv ayav ijXavve detvoTijza, 15 aoipiazTjv 
TiQoaQtj&ivza, i^cetdrj Xoyov Idiav fcavrjyvQtxi v rjQftoazo 
xa\ TCOtxlXtjV, 16 Qe6fivr,aTov rj TceQi^oXij riov Xoywv ig 
Toig aoipiazag arc^veyxev {fort. leg. avijveyxsv), I 8 oftokag 
xott 0aliwQlvov Tov q>tX6aog>ov tj evyXmzzia ev aoiptazaig 
ix^Qvzrev. lam satis, credo, constat florente, picto, ezpolito, 
insigDi, dnlci, argnto, sonante sermone, nt brevis sim; ornato 
dicendi genere contineri proprietatem ac natnram sopbi- 
staram ^) ; qno fit, nt, qnod ad notionis nostrae rebns ipsis ac- 

1) Haec sv^oia BaepisBioie his BoptuBtia tribuitur; audia' luvena- 
lem (Bitt. 111 74): 'sermo Promptus et Ts&eo torren tior'? 

3| Hinc pendet Thom. mag. p. 342R b. v. ao^l^Oftai: ixakovv di 
ol 7tai.aiol aoipiorai xal Tovq ivvoim? /tky •piXoao^oi.q j;p(u/itVoi-e, di' 
tiykmTxlav di aoiptazix>}v QavftaaQ^ivTaq. of. Sjues. Dion. p, 35 P oaoi 
ipiXoaoip^Ottvteg Sia i^v tvazofiiav vno zijq ipiifiijq 5is rovq ao^iaraq 
BTiijWxCijuav {avrjv^STjaav?) . . . Xoyov Sb I6iav aoipiatixhv ho- 
ftoa/tivovg . . . titiq a^ol zijv iTn/tiXeiav t^s V""v^t ao^iatixi 
via/ta ohoSai et ap. eundem p. 39P riloi z^v sixptoviav tiSdfi 

3) Huic leBpoudet abundantiB signific&tiouum , i^uibus usub 1 
Btratus hanc orationis Bophisticae naturam Dotat; cn florilegiuiQ: c 
iidyov, evpoia, tvylo/tiia, xoofiog nj; onBjysAics, na^aioSo>.oyic 
xai StivozTjS, liia jiayrffvgixii xal no/.VHSijq, TitQi^okij, nrcv/ta, o(, 
'liovij, ojftt ovo/tdtiov, iojidpotijs iiaipaivo/ifvij , J.a/tjiQoq, iiTit^if 
LeipaffBt Stadira. XV. 16 



242 Carolus Brandstaetter 

commodatam explicationem attinet, secundi qaasi ordinis pn- 
tanda sint omnia reliqua illorum posteriornm sophistaram 
IStiofiaTa hic non necessaria, quae afferantur. lam intelle- 
gimus, id quod fati quasi ludus yidetur^ quo modo accidat, 
ut Gorgias, qui quondam non sophista, sed qi^twq dici vo- 
luit, a Philostrato (I 8, 4 et 9, 1) primus afferatur inter eos, 
quos KVQlcog TCQoaQTj-d^ivTag oocpiGT ag dicit. Tantam 
Yox GocpiaTrjg passa est mutationem. Atque adeo praevaluit 
in sophistae notione pulchritudinis orationis significatio, ut 
GregoriusCorinthius (saec. XII) perversa radicitus rerum 
veritate diceret (W. VII 1098, 15): olov aocpiarag cpaai Tovg 
evQoiav Xoyov neKTrjf^ivovg 'AVQiwg. '/.aleaTLTOvTO idla dia— 
voia Tov TCQaynaTog, bIt a ^eTCTidifj t6 ovo/iia x«i eTil tcZv 
ipevdoXoycjv i^al earniave dtacpOQOv dtdvoiav to aocpiaTtjg 
ovofxa, TOVTeOTL dvo ' diacpoQOvg 6e, oTav TCxHJTai eTtl Tileiovcov 
TCQayfjiaTtJV. to yaQ avTO tovto xai e7t\ TciJy Talr]d-fj didaa- 
'KovTiav XiyeTOL' ev rj&ec de, ei tv^ov xaTa eiQcovelav eQSig 
Tcal Tovg anaTecovTag xal TcaQaXoyiaTag xai avTo tovto cpe- 
vaxiaTag aocptaTag, quae omnia afferuntur a Gregorio loco 
metaphorae per ironiam (ijd-ovg TCQoadrxrjv) factae. 

Quibus praemissis ilico demonstrare iuvabit, quae his tem- 
poribus in universum sit notio adiectivi aocpiaTixog. Qua 
in re iterum proficiscamur a Philostrato, quippe qui inter omnes 
huius aetatis scriptores uberrimam exemplorum copiam prae- 
beat; simulque fit, ut non dimidiatus apud nos incedat 
Lemnius. Huius autem subsidiis adiuti si in universum certum 
de adiectivi aoq^iaTubg significatione iudicium fecerimns, veri- 
us, qui sit usus apud technicos auctores ceterosque, qui passim 
hac voce utuntur, enucleabimus. 

Ac primum quidem Philostratus adiectivum aocpiaTLY.6g ad- 
hibet loco substantivi aocptaTrig, e. g. v. soph. I 19, 1 o (Jfi dvriQ 
ovTog Tolg f,iev di'/,avi'/.olg afieivwv edonei tq dixavfAd, Toig 8h 
aocpLOT r/.olg Ta aocpLaTc/d (cf. II 2 extr. dnoxQiov xai Tolg 8l- 

vn£Q(f(j)V(av, noXvsidtjg, notifiog, fxeydXcDg, rjdvg, aofiagog, notfjvtxog, noi' 
xiXog, nsQittog, inrjv9iafji6vog , Islog, afiQog, d^elcog, &sog)6Qijzog, vno- 
paxxog, di&VQ(Xfifi(o6Tjg, fxsyaX6(pQ(ov, fjtsyaXoyv(Ofi(ov. 



De notionum noXiTLxoq et aofpioTTig usu rhetorico. 243 

Kavixoig xal rolg vTteQao^piarevovacv). Tum vero id significat, 

qnod sophistae proprium est, ut idem paene sit, qnod 

BfcideiytTmov, velnt continnantnr verba modo landata (I 19, 1): 

To ^€v yctQ 8ixaviy.dv aofpiar Lxf ns Qi^okrj ST^oa^rjaev, rb 

6e ooq^LaTiKov ^iivTQq) diKavinq) eTciQQtoaev, Hnius generis est 

locntio freqnentissima: 17 aoq)iaTixri QrjTOQiTti^ (cf. init. 

libri), pro qua legitnr omisso snbstantivo etiam 17 aoq^taTLxrj 

(cf. praef.); koyoi aocpiaTiTiol — qnam locntionem ut de- 

sideraremus apnd Philodemum, cuins in his nbique recorderis 

qnaeso, easn factnm est — saepins commemorantur: I 15, 4 

Xoyot d^ avTOv dixavixoi fiev Ttksiovg — aocpiOT ty,OL di xai 

eT€QOL fiiv, aoq>LaiLK(jiT€Qog dk 6 vTteQ Trjg opLovoLag, item II 23, 

3 00 4 aocp. et 8lx. XoyoL disinngnntur, II 12, 2 Tovg 8e aocpLaTL- 

ytovg Tiov I6ya)v Tok/zj] (xaXXov rj Ti%vrj ^vvifiakkev (disiungnntnr 

OL KQLTL7C0L XoyoL, iterum landati II 33, 1). Huc pertinet etiam 

locns I 7, 1 : OTtoaa ov% vneQ f^eyakojv eaTtovdaOTaL tc^ ^Icjvl, 

f.Lri fiiLXQa rjytufie&a, aXla aocpLaTr/.a (sophistae convenientia) * 

aocpLaTov yaQ t6 xal vneQ tolovtcdv a7tov8ateLv. Neutrnm 

plur. eodem sensn exstat II 25, 1: 'Povcplvov axjyxowt," Ta ao- 

q)LaTLxa TokjucxivTog fjiaXXov rj Y.aTOQd-ovvTog et II 26, 1: 1/- 

XoyLfjKjjreQog '^HQaxlel^rjg Ta aoqLaTtxa (= Ta tcov aocpLaTCov 

II 27, 6). — Tnm variis differentiis magisinnniversum ad- 

iectivnm aoqLOTLxdg apud Philostratnm significat quodcnmque 

tale est, quale in epidicticis orationibus esse solet, atqne ita 

qnidem secnndum ea, qnae supra (p. 241) exposnimus, ut semper 

ornatns, dulcedinis orationis, faceti, argnti^ magni- 

loqni imprimis snbaudiatur notio. Huius generis sunt hi loci: 

I 7, 2 aoqLaTLTcojTaTaL elv,6veg (imagines splendidae sen ve- 

nnstae in Dionis elocntione adhibitae), I 19, 1 aoqLaTLyirj TteQL- 

^okr], II 5, 3 evvoLat aoqLaTLKal, II 10, 1 ia%vg aoq^LOTL- 

yicxrtaTrjy II 4, 2 et 23, 4 Trjv i8iav tov koyov ^LxavLyjjg fxev 

aoqLaTLycaTeQog, aoq)LaTLyfjg 8e SLKavLycuTeQog (videl.: epidictico 

generi accommodatior.O — Singularis quidam et horum tem- 

1) Admodum miror vel Bernhardy viram ingeniosum (Grundr. d. gr. 
Litt. I p. 620, 3) tantopere potuisse errare, ut diceret : „ Das ResuUat dieser 
angsiUeh ermessenen , nur auf stilisiische Kunst gerichteten Studien fvar 

16* 



244 Carolus Brandstaetter 

pornm propter rem ipsam proprins usus est, qno dicitar ao- 
q^LOTixog ^Qovog^ nimirum cathedra Atheniensis et 
Romana, qua epidictica ars tradebatur. Philostratus 
quidem, quantum ego inveni, nusquam dicit aoq^iaTtyidg d^qo- 
vog, haud dubie vero idem valet, quod legitur II 10, 4, tov 
TLov ao(piaTwv d-govov. De eo, qui huic oppositus est, 
TtoXcTiKc^ d-govq) (II 20, 1) supra locuti sumus p. 194; hac 
autem oppositione luculenter remittimur ad soUemnem Philo- 
demi dicendi usum. 

lecimus igitur, puto, Dionis et Philostrati imprimis copiis 
usi tamquam fundamenta, quibus nisi ceterorum auctorum usum 
examinabimus. Revertamur ergo ad initium alterius p. Chr. n. 
saeculi, unde profecti ad temporum rationem voces aocpLaTrjg 
et aocpiaTtxog apud singulos scriptores quomodo adhibitae in- 
veniantur, demonstremus. Atque in universum quidem — nam 
paulo variare significationem ex locorum natura semper est 
tenendum — id animadvertemus, quod ex sophistae ipsius 
duplici indole sequitur, scilicet mox epidictici oratoris, 
mox magistri artis significationem praevalere. 

Demetrius^) in libro tccqI eQfirjvelag scripto, quem huic 
tempori tribuentes minime a vero nos aberraturos confido ex 
technologia potissimum indiciis sumptis^), haec exhibet c. 15 
(Sp. III 264, 4. W. IX 10): doxif^o^w yoQ drj 'dycoye fitjTe m- 
QLodoLg oXov Tov koyov avvelQca^aL, wg 6 FoQylov, /wijTfi dea- 

die sophistische Dikiion, Xe^Lq Ttokirixj]'', Hoc enim e contrario si di- 
xisset, verum dixisset. In universum hunc v. d. ad prorstis rectum de 
altera sophistica iudicium non pervenisse iure monet Baumgartius, Ael. 
Arist. etc. p. 4 sqq., praecipue p. 8 infra. 

1) Apud Quintilianum nusquam vocis sophista mentionem inveni; 
cognoscis, opinor, diligentem custodem puri sermonis Latini. Suetonius 
rhetores, eloquentiae doctores, professores, artis rhetoricae magistros com- 
memorat, sophistarum mentionem facit n u n q u a m , nisi quod exstat p . 1 07, 5 B : 
Mnantisophistas Orbilius acerbae animae', ut ipsum Orbilium Tranqnillo 
sophistam visum esse consentaneum sit. 

2) Quamquam Yolkmannus apud Iw. MiiUerum^ II p. 457 et paulo 
cautius in altera editione p. 641 mediam alterius ante Chr. n. saeculi 
partem ei vindicat; quod qui probant, transferant, quaeso, quae de vocis 
aofpiOTLXoq in eo usu dicam, ad illa tempora: nostrae rei non officient! 



De QoUouum noXitixog et oo^iotijs asu rhetorico. 245 

ielva&ot oXov, log -ra agxola, alXa fteiilx&ai fiaXXov di a/t- 
ipoTiQwV ovtoi yag xoi ^yxaTaoxevot; lEotai xetl anXovs 
afta, xai c^ aftqiolv rjdvg, y.ai ovze ftaXa IdKOTLKog, ov%e 
ftaXa aognOTixog. ReBpondet igitur yox aoipiOTixog voci 
eyxaTaoxsvog (= qnod habet artificiosam apparatam, 
i. e. xaTaaxEvriv) etsigaificat: 'artificiosnm, a Tnlgari nan arte 
distinctnm, ad anriam delectationem, non ad eolam rernm com- 
mnnicationem spectana'. Qnadrat profecto vel hic dicendi nsne 
optime ad id tempnB, cni tribnendnm hnnc libram pntamns, 
utpote hac potissimnm aetate freqnentior qnam allaalia; sed 
qaod ad hanc vocem ita adhibitam attinet, non impedit, qno- 
miiiQS quis antiqnioriB notae hunc libram esse snmat. 

Plntarcbns porro, qno nemo mibi viBns est magis yarie 
Toce aoffiiatrig nti'), perspicaa etiam eias, de qua nos agimuB, 
BJgnificatioaiB exempla praebet, qnornm non affero ni«i panca: 
mor. p. 408C legimnB: la 8i fteyiata noXeoiv fiavxeiiftaTa 
(po^ag xaQTtwv niQt xai ^oruiv (Ttiyov^g xai aiafttxTiov vyieiag 
htav&a Tcegi^aXXeiv fiiTQa xal TtXoTTeiv TtfQtfpQaaeig 
yXiJTTag inayetv nvoftaaiv anXijg xal avvTOftov deoftivoig arco- 
XQiaeiog, 'i^yov iori (piXoTlfiov ooiptaTov ■KaXXwrcitpvTog Ijtt 
66^ j^g-rjaT^Qiov ; sopbista igitnr est, qai vel de vilibas rebas 
non loqnitnr nisi ornamentis leoociniisqne orationis cnmnlatis. 
V. Lae. c. 7; Mt^QidaTTjg, woTtefj ot TtoXXoi rolv aoipt- 
UTuiv, xoftTtwdijg h oqxu *"*' ao§aQog inl 'Pwftaiovg avaOTag 
Siaxiviji dvvdftet, XaftnQ^ 6k xai navijyvQixfj tiiv oipiv, 
elt* kxneaiiv xaTayeXaatwg xai vovifeTi^&elg, OTe to devTegov 
noXeftelv 'efieklev, etg aXtj&ivijv xal TCQayftaTixijv avvi- 

1) Plutarcbo sophUtae appellaDtur I) aepten aspienteB: mor. 
96A. Bion p. 1126 A. 11) aapientiae eilicuiuB magistri p. 223F. 
709B. IIJ) antiqui sophiBtae Tulgoappellati; Them. c. 2. Pericl 
IV) alii houiinea aensu a Flatone uBitato cutn maculae Bignifii 
p. 46B. 129 C. 229 A. 715 A. 659 F. 999 B. 1116 F. 1118 D. 1121 F. 1 
Lja. c. 1. Alei. c. 62. V) elegantia ingenii homines, qui adi 
facetiisque abundantea comitantur reges, p. 65 C. 176 C. 21S B. 667 D. 
c. 28. 63, 55. 69. Gracch. c. 7. VI) qui callide et ex artis ration 
quid faciunt: L;c. c. 9. Sertor. c. 10. Pelop. c. 23 (cf. Suid. s. 
yifftijc 'Afiotogitlvtiq A^ft aoqtt^g avtl zov Tf^jvagff' et D03 p. 226 ■ 



246 Garolus Brandstaetter 

OTskXe rag dvvafxeig TtaQaaycevrjV, qnem locum propterea lau- 
datum volo, quia adiectivis didxevog XafjLnQog TtavtjyvQiiwg 
natura quasi sophistae, adiectivis alrjd^ivdg et TtQayfiaTixdg 
natura civilis oratoris apte depingitur. 'PrjTOQelav et dei- 
voTvja sophistae esse elucet ex vitae Bruti c. 33 : Trjg QrjTOQelag 
xal deivoTrjTog eQyoVj wg avTog 6 aoq^iGTYjg %Xeye fieyakav- 
Xovfxevog (cf. ibid. § 2 eTti fiiaS-co QrjTOQtytdiv koywv dcdaGTiakog). 
Laudationes eorum esse patet ex mor. p. 192 C: aoq^iGTov ey- 
xcifiwv "^HQcmXeovg fiiXXovTog dvaycvoiaTtetv (cf. v. Dem. c. 9, ubi 
sophista laudes scripsisse dicitur Alexandri et Philippi). Epi- 
deixiu, non veram contentionem esse sophistarum discimus ex 
mor. p. 790 P: 6 ydo tovtov daxr^d^eig tov TQOTtov, ov/, ev TcaXai- 
aTQaig Y.a\ xrjQcifiaacv dxcvSvvocg evQv&iLi wv ao(p laTwv , 
dkX^ (hg dkrj&wg ^Okv/j.7tiaytoig Tiai Tlv&imig dywatv. — Adiec- 
tivi vim perspicies ex mor. p. 133 E: fnqTe aoqtaTLTcolg 
(quales a sophistis ostentationis causa instituuntur) dycoai TtQog 
afiMav eTtcdetzTiiifjv . . . xQriaTeov, mor. p. 123 B: Tag fiev 
oiv eTttdeLKTtycdg xat aocptaTtY.dg d7toa%iaetg %aLQeiv ewv- 
Tag (ad ostentationem factas), mor. p. 129 C: aocptaTtxojg xai 
TteQtiQywg Xakelv (artificiose). — Ne alterius a docendi munere 
derivatae significationis desit testimonium, habes in v. Nic. c. 1 : 
kfjLoi fj TteQi ke^iv afitkka xo2 ^r]XoTV7tta TtQog eTiQovg fttXQO- 
TtQejteg cpaiverat nai aocptaTtytov (sophistarum, utpote acu- 
tulorum simulque litigosorum doctornm propria)^). 

Similiter luvenalis (sat. VII 167 sq.) non sine irrisione 
sophistas perstringit his verbis: 

'haec alii sex 
Vel plures uno conclamant ore sophistae^, 

videlicet non ita epidicticos oratores, quam magistros suaso- 
riarum tractationi scholasticisque litibus studentes significans. 
Quocum licet componere Gellii verba (n. A. XVII 5, 3): ^'rhe- 



1) In universum hoc pertinent: aog^iatTfg mor. p. 131 A. 43 F. 80 iu 
208 B. 215 E. 713 F. 988 £. 1016 A. y. Dem. c. 9. 16. Anton. c. 80. Pomp. 
c. 42. Timol. c. 37. — aofpiaxixoq mor. p. 71 A. 713 F. — ao^iatixwg 
y. XAiex. c. 4. 



De DOtionum no?.itix6Q et oo^piat^g usa rbetorico. 247 

toricns qnidam sophtsta')) ntrinsque liDgaae callens, haat 
sane ignobiliB ex istis acntalis et minutis doctoribas ^) , qni 
zexvixoi appellantnr, atqne in disserendo non impiger' (idem 
§ 9 appellatnr: 'ille rhetoricns artifex', qnem lexvixdv 
his temporibns proprie andire nemo nescit). 

In contrariam partem irrisione conversa Lucianus so- 
pbistas perstringit (rhet. praec. 1): egwr^g, d fiei^axiov, oitiog 
av Q^%wQ yivoio xai lo aEfivoraTov rovto xoi itavdijftov ovo- 
fta ao^piOTijg avrog slvai do^jjg ^), ande simal elncet Samo- 
sateno nomina aoijpiar^g et ^ijxrco^ idem valere, qnod fir- 
matnr § 15 et de salt. 65. Idem ao^ioiag, sive oratores sive 
doctores, commemorat Lexiph. 23: tiqo ^av-zoiv 8e hnetvo fii- 
fivrjao /ioi, firj fiiftela&ai twv oXlyov 7Cq6 Tiftwv ■yEvofiiviov ao- 
(ptOTtiiv Ta ^avXotaTa et pseudoi. 6: tav oXiyov tiqo ^fidJv 
svdoxtfirjaavTuv hci laig KaXovftivatg fteXizaig aotpiOTVJv. 



I) Notatam velim locutionem rhetoi 
respondet illi seu Kpicureo bbu Philodemeo 
cf. supra p. 22e. Vidi 



ophista, quae prorsus 
usui, quo legimus QTito^Lxol 
igue paeue huiuB aetatis diceodi 



UBui esse Fhilodemea exempla quae respondeant. 

2) E. Th. Gauppius IC in dissertatione de professoribus et medicis 
eoromque in iure Romano pririlegiis Bcripta (p. 33—36, praecipue p. 36) iu 
iariEfontibuBBophiBtarumnonieaeoBdocet significare, quiartem Graece 
dicendi tradant, rhetores autem vel oratores, si a sophistis distioguBn- 
tur, pro magistria Bomanae eloquentiae proprie habendos esse; quem 
UBum etiam apud ceteros auctores valuisse non habeo, quo demonstrem. 
Ac ne ille quidem v. d. duobua, quae afFert, exemplis (cod. Theodoa. de 
Btud. liber. urb. B. et CouBt. 1 3. XIV 9 et Uodest. 1, 6 § I D de excuaat. 
XXVII 1) sfttis mihi persuasit. ConBtantem hanc diaiunctionem ne iu 
iuris quidem fontibus esse — fortasae ipso aesentiente Gauppio — certum 
est, velut in codicillo Antonici Fii apud Modest. in dig. XXV II, 1. 6 legi- 
mus: ai fttv iXaxiovi noAf<$ dovavtat Tiivze latgovq dtfi.flg i 

T$elg Oo^iOta? xal ygaftfcatixovs toiig toovg, oi 6e /itiCovg ito^ 
fmpove xttl ^TjtoQag nivte xitl ygafifiatixovi tovq i'aovg, uW < 
et ^ijTOpae sjnonjme dici patet. 

Nimis quaesita, ut hoc addam, et artificiosior quam verior 
torini (Halm p. 156, 2t) definitio: 'rhetor est, qui docet littei 
utcs tradit eloqnentiae; aophista est, apod quem dicendi exeri 

3) His dmiUima habet anon. apud Walz, VII 1037, 18. 



248 Garolas Brandstaetter 

lam accedimus ad par illnd sophistaram, qai technicis 
libris componendis operam dederunt, ArstidemetHermo- 
genem. 

Atque Aristidis quidem memorabilis locns exstat apud 
Speng. II 460, 24 (W. IX 343): h olg (sc. Tolg aeiLivolg tljv 
enivorjfiazcjv) b piiyLaTog nlvdvvog €v t(^ TioXiTiKiii (cf. supra 
p. 177) i^oycj} 7] B7taY.oXovdriaavTa xai iTttanaad-evTa tjj q)vaet 
TUJv Evvori(xaTO)v xai ^ad^aTta^ ajtoaTavTa tQv VTtoytetfievcjv 
Staq^d-elQat to 66Y.tf.iov tov Xoyov ycal vTtoxeifov BQydaaad-ac 
Y,at yevead-at TtaQOfiOtov Toig fiencewQokoyoig^) tcJv aoq)c — 
aTcov, unde elucet vitandam Aristidi videri nimiam sophi- 
starum sublimitatem in oratione veritati causarum accommo- 
data. Est igitur quaedam oppositio inter TtokiTtxov Xoyov 
(Aristideo sensu dictum) et sophistarum orationem, quae 
prope accedit ad illam Epicuro sollemnem. Ex yerbis autem 
Sp. II p. 530, 14 (W. IX 434) KQtTtov fxoXkov 6 TotovTog TQOTtog 
edo^ev elvat rj Ttvog tcjv aQxatcjv aocpiaTcov intellegimus iam 
illis temporibus (medio altero saeculo) disiunctionem priorum 
etposteriorum sophistarum nobis tritam in usu fuisse, cuius 
usque ad Aristidem equidem exempla inveni nulla. Puto vel 
hoc silentio per saeculum fere post alterius, quod dicimns, 
sophistici generis natalem observato commendari illam sen- 
tentiam, qua putemus non consulto quosdam nomen sophi- 
starum cum ipsis prioribus sophistis exstinctum ad lucem re- 
vocasse sibique ascivisse, ut quasi ipsi redivivi viderentur 
Gorgiae, Protagorae, Hippiae; qua de sententia in fine libelli 
accuratiora addenda erunt. Neque hoc, quod de prioribus et 
posterioribus sophistis ab Aristide diserte disiunctis modo di- 
ximus, inde infringitur, quod Aristides, ubi ad Isocratis in or. 
XV exemplar ipse se defendit^), temere veteres et iuniores 
sophistas inter se ita commutat, ut illis defensis se quoque 
purgatum censeat. Cavendum enim est, ne talibus hariolationi- 

1) Locutio saepius de sophistis nimis sublimibus usitata, velut n, v^. 
c. 3 p. 5, 15V: ovza ovx vipijkd, ccAAa /leriwQa, 

2) Arist. 71. Qtiz. I et vnsQ zwv tstz, n. 45—46 D. to. II p. 1—414, impr. 
p, 406 sqq. cf. Baumgart 1. 1. p. 25—30. 



De notianum nohTixog et ao^iatiji; usu thetorico. 249 

bus vere sophisticis fatsam de poBterioribas eopfaistis amplec- 
tamur opiotonem; id qaod etiam de Themistio valere mos 
Tidebimus. 

Hermogenes in libro de inventione Bopbistam dicit — 
nimimm Platouis in modnm — enm, qni consulto contraria 
dieit ac demouBtrat iis, quae re vera efficere studet, figu- 
rato sermone asus (Sp. II 259, 29; W. III 183): 6 de naqa 
iiuv kx&qviv X6'/og ioxvQonotovfitvos, aO&EveatiQaq avayxaCotv 
elvai Tag ).vasig, Ixel deUwai ^ovksa&ai jcXiov tov ooqit- 
OT^v ij xaza t6 Soxoiv £laayea-&ai , olov 6 nsQixl^g xtL 
QaibuBCum licet conferre verbum aorpi^ea^at, qnod 'captioBe 
et insidioBe excogitare' Tarsio valet Sp. II 235, 21 et 251, 5 
(W. III 147 et 169')). 

Sophistarnm mentio ab Hermogene praeterea duobns fit 
loeis : Sp. II 395, 20 (W. III 362) faiveTat Sh loyog detvog, 
ovx uiv ToiovTog (o dr} xai tqItov erpijv deivoTijTog eldog elvat), 
6 Ttuv ao<ptaTiSv, keyoj Ttiiv Tteql IImIov xa\ roqyiav xa\ 
Miviova -/«( Twv xaS'' fjftag oi-/. 6Xlywv, 'iva ftrj Xiyoj TCavTMv, 
ubi ez iis, qnae insequuntnr, apparet hniuB, qnae Bophistarum 
plemmque est, feyorijros id esse proprinm, quod efficit, nt 
vel Tilea et omDinm communes senteutiae semper magnis sn- 
blimibnsqne elatae verbiB detvai esse rideantur: inaniB 
igitur est vis et pulchritudo eius generiB diceudi, quod proprie 
sopbisticum dicitur, atque ab ipso Hermogene ad Socrati- 
comm sententiam Incalenter inelinaiite <paivofiivij fiir, ov ftijv 
ovaa deivoTijg haec aperte nuncupatur v. 30. Alter locns pro- 
pterea est dignus, qui afferatar, quod accurate respondet illi 
AriBtideo (cf. p. 248). Dicit enim Hermogenes, item atque illic 
Aristides, aefivoTr^Ta tranctans (Sp. II 292, 15; W. III 226); 
TteqatiiQM Si tovtmv el fiQoil9otev {al jQonai), xat na^ ' 
AaX ax^Sbv evTekeaTeQov amov (sc. tov X6yov) noiovat. 
detyfca tovtov JtifioaS-evixov ftev ovx av la^otg, ov ya^ 

1) TOVTO ih 10 SiXi^nftatov aeao^iazai xal ji?ifioa9tvix6v i< 
fia, Hac reapicit anon. W. JII 641, 19, qui politico versui haec 
additque: 

To na^ttXoyi^dftevov aoipiaxixov vvv ^yti. 



250 Garolus Brandstaetter 

TtaQa dh roig vTto^v^oig tovtoiq aog)iaTalg TtafiTtoXka evQoig 
av. Tdq)ovg TeyccQ ifixpvxovg Tovg yvTtag kiyovaiv ^) 
. . . Kal akka Tiva xpvxQ€vovTac ndfiTtokXa . . . aXX^ VTtSQ fnkv 
TovTwv ovTO) %Q(OfjLevu)v Tcj) ^ycp, TcSv TQaycpdoTtoicjv Se Xiyto 
Y.aX Tov IIcvddQOVy Td^ av %%oinh ti keyecv . . . V7t€Q /livToi 
Tcov ev TtokiTLxc^ ^y^ f^OLavTaig xQCjjfjiivcJv TtaxvTrjaiv ovde- 
(.liav dftoXoylav evQlaKco. Iternm igitar ea, quae sophistis po- 
tissimum, i. e. epidicticarum orationum artificibus, accidunt, 
yitia maxime reprehendenda ac damnanda esse in veritate can- 
sarum discimus, unde denuo fit perspicuum aocpcaTixov et 
TtoXiTfKov Xoyov quodammodo — Epicureorum videlicet 
in modum — esse oppositos. 

Adiectivum aoq)iaTixdg quid Hermogeni valeat, ut ex 
ipsis illis substantivi adhibiti exemplis apparet, ita etiam 

1) Gorgias teste Ps. Long. tt. vi/;. c. 3 p. 5, 13 Y, qao cum loco con- 
feras quaeso hunc Hermogenis: H. laudat Gorgiae locum praeterea ex 
solo Ps. Longino notum, qui Gorgiae nomen addit; uterque tra- 
goediae dicit tales translationes (rQOTiag) esse; iile huic opponit Tovg 
dXt]&ivovg, liic tovg noXizixovg koyovg. lam videas Hermogenis de 
iis, qui ante se similia scripserint, iudicium Sp. II 267, 26—268, 8 (W. III 1^12) : 
posteriorem eius partem ad Aristidem probabiliter refert Baumgartius 
1. 1. p. 153 sq.; prior pars mea sententia nullo pacto quadrat adDionysium, 
ad quem eam facile quis revocet propter Sp. II 342, 10. W. III 293 ; quadrat 
egregie ad librum negl vipovg: in eo una idea singillatim, passim omnes 
tractatae erant; de ipso Demosthene, quem Hermogenes respicit, dictom 
in eo fuit in lacuna tertia (p. 24 Y), ne dicam viginti fere commemorationes. 
TsraQccyfjiivwg scripsisse Ps. Longinus iure potest Hermogeni videri, 
nam ideas ab Hermogene subtiliter distinctas hic ad libidinem confundit 
(cf. p. 24, 17—25, 5, ubi vel undecim qualitates nominantur); ac si quid 
in hoc libro reprehendi debet, reprehendendam esse rerum, notionum, par- 
tium non satis accuratam distinctionem mihi certum est. Alav dni- 
azdiv avx(5 Ps. Longinus Hermogeni videri iure potuit, quod perspicias 
ex c. XII (p. 24, 16—25, 3) perlecto; verbum olnaL mirum quantum anony- 
mus adhibet. Probabile igitur mihi videtur lectitasse Hermogeuem libel- 
lum nr. v\f)Ovg, quem, si modo legi potuit, ab Hermogene non esse lectum vix 
credibile est. Si vero recte coniecimus, novum accedit argumentum, quo 
Longino hoc opus abiudicemus; ut fortasse ne lo. Ganna quidem iam 
possit dubitare, qui etiam nunc, quantum scio, Longini id esse spondet. 
Haec postquam monui, qui libelli n. vy}. peculiari ratione habita Hermo- 
genem perlegerit, fortasse alia huius modi indicia non desiderabit. 



De notionnm Ttohrixdg et ao^iatijg ubu rhetorico. 261 

clarins fit loeo, qni siiigularis mihi videtar (Sp. II 436, 28. 
W. III 417); ra taa axijtiaTa Tavza ovza jtozk ftiv ioTiv ayio- 
viazixa, Ttoti 6k iTiideiXTiKa, jtOTh Sk ao^tOTixa: ayw- 
viaztxd ftiv iaziv, otav zfj qivoet zwv TtQayftazMy avydgdffij 
M^io&€v TtaQEQyov, ozE xa) j^w^ig ztHv ovofiaTtitv 'ixaazov avzo 
xa&' eavTo fCQayfta ftijvvei xai lexif^hv Xav&avet . . . ^TtiSetx- 
zixd Si elatv (Eaztv'/), ozav za ayuivtazixd 7toli.d yivr^zat xai 
£7ViiriS€v9-fj eidtjfiovtog eig ^Sovijv dxoijg awtpQova, oiaTieQ zd 
fcaQa laoxQazet 'iaa zd iy tatg naQaiviaeai fidXiaza' aotpi- 
aTiyid 6i iazty, a vvv fikv ETtatVEizai, vnb Se zijjv fcaXaitov 
xo}fH()SElzat (xai) oaa alaxQi^g xa\ xcvwg xoXaxeiei zijv dvioriv, 
a nXdzoiy Sia^dXlei, (o lifioTe Ilials xtI., qnae verba expli- 
cantnr a Maximo Plannde (W. V 576, 1 sq.) et Gregorio 
CoriDthto (W. VII 1235, 20): aorpiaTixd etatv naQtaa, oaa 
elaiv kTtizETjjSevfteva e. q. s. Ke pDtarerls hac distribotione 
irritnm fieri, qnod saepins ipsi professi snmns, scilicet esse 
paene idem aoiptazixdv et kTciSeixzixov: hano enim HeTmogenis 
disinnctionem nemo omnium, qnornm restant scripta, rhetoram 
praeter hQuc secntns est, ac iie Hermogenes qnidem alibi eins 
habet rationem. lam rero iDtellegimnE, quod bene concordat 
cnm SeivoTrjtog aoipiazix^g defiaitione snpra laudata, ab Her- 
inogeDe rocem aoq>iazix6g ita iDtellegi, nt vani simal et 
Dimis artificiose facti significatio insit. — AUi loci 
illnm sensum praebent, qno pnlchritndo orationi ostentandi et 
captaudi causa adspersa significatnr, velnt Sp. II 413, 19 (W. III 
384): 6 Se Aiaxlviig n o i.iT ixo g fiev eartv, eXjteQ ETEQog 
Tig, ao^taTtxdg Si xal yavQog y.ai zi^ fieye&Et ftETa zov 
xtttd ax^fia xdXlovg TtXeovdCiov, quod cum Philoatrati in- 
iiicio (v. soph. I 18, 3) apte composneris '); ceterum videmas 
aogiiarixov quiddam iam ante Philostratnm in Aeschin 
cQtione veteres obserrasse, nt vel hinc ex parte et illu: 



1) ibi: ^vv tvgola xal Beiaii — &eoq)Op^t^ opi"S — afiQa 
XayUt — To inixa^i ivv SetvoTJni, cf. Suid. b. v. Alaxlv^i;' t 
6i Ttdvnav t6 Mmq Xiyeiv ^ax^ae iid to axtSta^etv wq iv&ovaimy 
Hal. epit. 1. a. fufi. c. 6, b iv Sb t^ tiSv ki^tiov ixXoy^ no/inix 
xal ietvoq . . . ijdvg ftiv avto&tv ivtvx^vri. 



252 Garolas Brandstaetter 

et explicetur ratio illa Philostrati, qna alterins sophisticae 
dncem fecit Aeschinem — praecipne, nt snspicor, eo stndio 
dnctns, ntvetnstatis specie splendidornmqne nomi- 
nnm gloria snam artem indneret. Ad locnm modo lan- 
datnm Hermogenes nos remittit Sp. II 415, 9 (W. III 387) 
verbis: jneyi^eL dh XQ^''^^^ /^^^ ovy. oUyci) (AvTicpiov 6 ^Pa/u- 
vovaiog), xalwg de Tcwg xal avvvq)aaiiiivqj xal ov xaza tov ^YTte- 
Qsldrjv dieaTTjxoTL twv akkwv, ovd^ av xaTa tov Alaxivrjv aoq)i- 
OTixc^, xacTOi Tfjc; Xi^ewg avTCi) noXXaxov dLrjQjj^ivrjg ^), nnde 
certum fit illo priore loco aocptaTixog yocem ad orationis splen- 
dorem et magnitndinem spectare; falsns estloannesSicel. 
(W. VI 501, 2), cnm interpretatnr: aTtaTtjTixc^j jtaQakoytaTcxc^ 
(Platonis in modnm hac voce accepta). — Deniqne in eo, qnem 
dicit, TcohTtxcij loyco, qnamquam insit splendor orationis (17 
loifjLTtQOTrig), tamen saepins enm arte minnendnm esse censet, 
atqne ita quidem e. g., nt sententiae partes interiecto membro 
disinngantur ^) , velut Demosthenes non nno tenore sententiae 
ambitnm compleverit, acpodQa av iTtolrjaev avTc^ tov koyov 
Aaf^iTtQov Tcat aocptaTtKOVj . . . aXka dtii^oxpe Y.al tjttov iTtotrjaev 
avTov cpavrjvat Xa/,t7tQ6v: vel ex adiectivis aocptaTtndg et 
ka^TtQog promiscue adhibitis manifestnm fit aocptaTtxov esse 
splendidnm, artificiosnm, distinctnm; videmns etiam 
hic item atque snpra secerni a TtohTtxcj) Xoyci) quodammodo 
sophisticum dicendi genns. 

Omnes, opinor, perlnstravimns Hermogenis locos hnc per- 
tinentes, nnde satis efficitur eum, quem in universum adiectivo 
aoq)taTt}idg inesse snpra demonstravimns, sensnm, videlicet'arte 
facti, ostentationi accommodati accedente vanita- 
tiscaptiosaenotione', etiam ab Hermogene, technico scrip^» 
tore, ei tribntum esse. 

In Phrynichi libri iisdem temporibns conscripti titnlo, 
qni est aoqjtaTtyirj TtaQaaycevrj , adiectivnm in nniversum 

1) Miror Vahlenum in edit. libri n, i\p. c. 2 (p. 3, 10) et c. 7 (p. 9, 29) 
exarare di^Qfiivoig et diygfiivcDV pro formis i sabscr. carentibus. cf . dlagfia 
et SlaQGiq apud Ps. Long. c. 12 (p. 24, 6 V) et c. 8 (p. 11, 7V). 

2) Sp. II 399, 6. W. m 367. 



De DOtionam no)juxbi et ooiptarrtq ubu rhetorico, 253 

ad enin spectat, qui aQxcidig y.a.1 doxi/iiog — nt edogae 
prima verba amplectar — dicere stadet, qoi qnidem illa aetate 
idem erat, atqoe sophista, a nobis deBcriptas; rertemus igitar 
conGdeDter: exornatio sive praeparatio oratoria'). 

lam praetermiBSO , qaem aapra tractavimas, Fhiloatrato 
apad Sestam empiricam, qoi in libro Tcgog ^^roQag 
miram qaaatnm cam ipsis seDtentiie tum dispntandi ratione 
cnm Philodemo congrait, illam potiue adiaagit voci aog^iarijg 
vim, qaa eignificat magiatram artia dicendi, cam dicit 
(p. 697, 31 Dind.): xa&6 xci oi aoq)iOTat ifoi.kayiig eiM&aaiv 
£v Talg 6iaT^i(ialg Xiyeiv &STioy ^iaiv. Qni aaaa at exemplis 
aapra allatiB ita ipaiaB Bceptici philosophi acerbia Terbia oppor- 
tane illnstratar (p. 678, 9 D): ol aoqnaxevovTtg (i. e. qai aopbi- 
atarnm manere fnngnntar) etc' ax^ov ftev Ttjv ^i^toqix^v e|ij- 
OKfjaav TExvokoyiav, iyi)-v(ov Se a<pi<)v6iegoi ifcl Trjg vnai^^ov 
&eo(f'OQOvvTat (cf. v. 17: aki-ovg 6ia Tt^vijg TtQoayovTeg Myeiv 
Ttoiovai), qaibaa verbia facile Pbilodemi aimillima appoaes. 

Hnic addere liceat similem sophiBtanun commemorationem 
exBtantem apnd Clementem Alesaadrinam (qai qaidem 
plerumqae Flatouico more eos perstringtt, cf. str. I c. 3, 23. 
8,39. 9, 44. 10, 47. t7, 87) strom. I 3, 22; ol xaxodaifioveg 
aoifnaTal (cf. Dio Chr. 8 p. 145, 17D) t^ a^i5v avToiv arta- 
ftvlkofievot TEQffQeitf afiq>i t^v diaxQiatv TtSv ovOftaTtav xai 
vijv jzotav T(av Xe^eiiiv avvS-eaiv ts xat 7CEQtnXoxriv tov uavra 
novovftevot ^iov TQvy6vo)v avaipaivovTai i.aXiaTegot . . . no~ 
Tofiog aTexvfiiv *) ^i^fiaTtnv, vov de aralayfiog. 

LoDginus porro criticaB, ut ad tecbnicoB revertar, (Sp. I 
305, 16; W. IX 559) ut Homeri, Archilochi, tragicornm, comi- 
coram, melicorum poetarum dicendi genus, ita etiam Bopbi- 
starnm (imprimiB veteres notare videtar) elocutiouem im 
dam et sectandam eaae dicit, haud dabie utpote neQtxaXXi 

1) Bernbardy, Grandr. d. gr. Litt. I p. 584: HUfsbiicher de 
ganteii Stils; quod ad rem, recte. 

2) Hoc adiectiTum in hoc sententiarum uexu quid aibi velit, nc 
sequor: aut exepecto e contrario £vr^;(f(civ aut scribendum puto o 
vmq, qnod adferbium in comparationibus saepiuB locum habeC. 



254 Garolas Brandstaetter 

^al noiTtUwg trjv e^ayyekiav YianrjfxivcDV , ut legitur paalo 
antea (Sp. I 304, 25). Ceteram hoc loeo (Sp. p. 305, 16 ro 20 ; 
W. 559, 12 cv) 15) clare distingunntar Goq^iaxal et QrjroQeg^ 
In epitoma ex celebrati hains rhetoris operibus facta (Sp. I 
327, 23) ex optima profecto obseryatione oriunda haec prae- 
cipiuntur: otl XQfj tov TvaQafxvd-ovfjievov i^rj f^eva a oq^tar lyirj g 
TQavoTrjTOQj akka fiexa avfiTtejtovd-vlag Xeyetv aTtkorrjTog' 
ov yoQ QrjTOQiy.(jjg akla d'eQa7tevTiy,(jjg e^eaTi Xiyetv, ubi inde 
explicandum est adiectivum aoqtaTixog (promiscue, ut yides, 
usurpatum cum voce QrjTOQtxog), quod copiosae et illumi- 
natae orationis ambagibus, si qui alii, epidictici illi 
artifices gloriabantur. 

Deinde in Menandri Laodicei commentario de epidic- 
ticis orationibus diserte distinguuntur sophistarum orationes 
vere epidicticae ab imitationibus civiiium oratio- 
num, quas fiekeTag nuncupatas in scholis studiose iam anti- 
quitus eos meditatos esse (cf. supra p. 221 c. adn. 2) notum est, 
cum dicit (Sp. III 331, 16; W. IX 128): ag yoQ eTttdet^etg loyiov 
TtoXtTtKOJv 01 aoq) tOTat Y.aXov(xevot TtotovvTat, fteXiTriv ayw- 
vcjv elvai cpafiev, ovx, eTtldet^tv ^). Apud eundem priores illi 
sophistae ol 7ta'/.at aocptatal vocantur Sp. III 332, 27 (W. IX 
131): xai TCiJv akaiv xat tiov TOtovTcov rjdrj Ttveg tcjv TtaXai 
aocptaTcSv e/tatvovg avviyQaipav. Denique ex locutione ^- 
TOQeg, aoqtaral, yecojLiiTQat (Sp. III 364, 15; W. IX 206) con- 
cludendum etiam hunc QiqTOQag civiles, aocptaTag epidic- 
ticos oratores vocare. 



1) Yocem inLdei^iq his temporibus, qaantum scio, vix alius rhetor 
praeter Menandrum tam angustis fiuibus circumscriptam de solis lau- 
dationibus et vituperationibus (Sp. III 331, 8; W. IX 128,4) ad- 
hibuit. Servavit Menander eum sensum vocis, quo ab Aristotele tech- 
nice primum de tertio genere usurpata invenitur; is enim imdeixzixov yivog 
non intellegit nisi de laudatione et vituperatione (cf. Aristot. rhet. p. 1358^ 
12. 18; 1359» 17; 1391»» 33 rv 1392« 5; 1396* 12 r\> 16. 26. 29; 1399« 12; 
1416^ 27; 1418« 33). Plerique rhetores non accurate his terminis servatis 
notione iTtidei^ig passim in universum utuntur de orationibus sive avyyQafi- 
fzaaiv adostentationem, non ad solam contentionum veritatem atque 
utilitatem factis. (cf. supra p. 213 adn. 1 et Quintil. inst. III 4, 13.) 



De notionum noXixixoq et aog^iozrjg usu rhetorico. 255 

Inaltero, qnem vulgo eidem adseripsimus Menandro, 
de epidieticis orationibns traetatn verba (Sp. III 411, 29; W. IX 
279): yivoLTO d^ av ytal ano ki^swg €7tir€T7jd€Vf,iivr}g xai x€- 
TcakkwTtiaiiiivrjg x^Qf^Q ^'^ ^oyip, dia IgtIv j\ Itkaxiovog xai S€vo- 
cpcjvTog y.a\ twv v€(x)TiQU)v^ ^lcovog Kal OikoOTQaTOv xai tcov 
aoq)LGTtdv^ oaoL xai avvTid^ivaL to avyyQacpLycov €ldog 
(cf. supra p. 178 adn. 2) ido^av ^^a^e^Virwg iterum confirmant, 
quod maxime proprium sophistarum esse diximus, videlicet elo- 
cutionem arte politam, flosculis distinctam. £x reliquis apud 
eundem sophistarum commemorationibus (Sp. III 418, 12. 393, 3. 
388, 17 = W. IX 288. 254. 247) nihil novi addiscimus. 

Adiungere his liceat locum rhetoricae, quae nomine 
Halicarnassensis Dionysii falso fertur (quam si tacitum 
quendam sensum secuti circa Menandri tempora simulque 
florem aetatis sophisticae natalem seu rectius natales egisse 
opinamur, a vero vix multo aberimus), dico p. 391, 13 R (c. X): 
ravTa xal ali^a ToiavTa K^cpdkaia, iv Talg tcjjv aocpiaTciiv 8La- 
TQL^aig €id'Laf,i€va aycavlC^ad-aLj cp€VKT€ay €i i^iXX^L Tig TtQog 
dkri&€Lav QriTOQ€v€Lv (cf. p. 390, 3R: olg x^cJvirat oi f.i^k^TvuV" 
T6g, ovK av xQriaai.i€vcji)v tcov lug akrj-d^cjg X^yovTcov) , ubi ma- 
gistros dicendi declamationibus occupatos notari patet; qui yel 
post ea, quae in appendice sum dicturus, Dionysii hoc caput esse 
credit, ;(ae^6Tco olg ijd^TaLy ut cum Ps. Longlno loquar, ad- 
datque hoc argumentum iis, quae ad fulciendam nostram sen- 
tentiam Dionysius supra porrexit Altero loco, p. 375, 14 R, 
aocpiaTag Ps. Dionysius ita commemorat, ut yeteres sophistae 
a Platone perstricti intellegendi sint. 

Himerius de se ipse confessus ecl. VII (p. 21, 12 Duebn.): 
iyto xai aocpLaTrig iycvoitirjv TtaQ* v/iiv xai Ttcxri^Q' €i aocpL- 
G^f^g d^^Logy vin€ig irtLaTaa&^' Xiyco yaQ d^l, nai Trjv ififiv 
7toi,i%€iav €X€L Ta -d^iaTQa orationes intheatro habendas prae- 
cipuum sophistae negotium esse aperte dicit; nec minus or. VI 2 
(p. 59, 21 Duebn.), ubi quaerit ex Philipporum civibus: aQ^ ovv 
GocpLaTrig acpx^oyyoT^Qog xvxvov cpavrja^TaL xai aLCjonfj jtaQa- 
8Qa(ji€lTaL nolLv aQxalav; et or. XXI 9 (p. 88, 46 Duebn.): 8oyi€i 
8i fLOL xal 6 IlQcoT€vg aocpLOTiig TLg Tovg Xoyovg 8€Lv6g y€v6- 



1 



256 Carolas Brandstaetter 

fievog . , . eig jtoklag ideag fXBQlaat rovg Xoyovg (quae dixit 
fortasse Platonis memor Eathyd. p. 288B), ne praeter ne- 
eessitatem alios locos coaceryem. — ^ocpiG%tY.a dLrjyrifjLa- 
ra commemorantnr apnd eundem in fragmentis or. XXXII 1 
(p. 103, 5 Daebn.), yidelicet narrationes, qaales accommodatae 
sophistis (e. g. Isocratil) facile admittant artis demonstra- 
tionem. 

Themistius ut reyera philosophi potias qaam so- 
phistae nomine dignus est, ita plerumque ipse philosopham 
sese appellans yehementer adyersatur iis, a quibus sophistis 
adnumeratur, id quod etiam apud alios sophistas obseryatur, 
yelut Hermogenes ^ Philostrato sophistis attributus non nisi 
cum contemptu de iis loquitur coU. supra p. 249 — 252 ^ ; qua 
in re ex parte simile quid animadyertis atque apud Aristidem 
(cf. p. 248 sq.) : yidelicet in refellendis his calumniis demonstrat 
non talem se esse, quales suae aetatis sophistas depingitPlato, 
in quo ita habitabat, ut yel ex hoc Platonis totam de sophistis 
sententiam quamyis coartatam tamen integram promi posse iure 
nobis yideamur supra (p. 208 n. 1) monuisse (cf. Them. p. 348, 
30. 350, 22. 351, 2. 416, 16. 417, 7. 419, 8 ed. Dind.). De ipsis 
autem posterioribus sophistis ubi misso defensionis artificio yita- 
taque et temporum et personarum confusione iudicium facit, al- 
f,ivkot,Ka^odaliLioveg{c{.p. 253 de usitato hoc sophistarum 
epitheto), ejcaiQovTeg, aa7tat,6fJLevoi rovg d-ecofxevovg ev &edrQoig 
zai TtavriyvQeaiv, (jcafxara adovTeg (lerd '^dovrjg oiaTteQ ^eiQ^^veg 
comparent (p. 412 Dind.), atque id orationis illecebris artificiosis 
et blandimentis, quibus multo discessisse eos Themistius dicit a 
Socraticae elocutionis simplici simul et efficaci genere. 

Eunapius, qui exceptis Philostrati studiis ex instituto 
de sophistis egit, ad illustrandum ipsius yocis sophistae usum 
quamquam multa, tamen noyi nihil afifert. Ut apud Philostra- 
tum ipsum yidimus, rj aoq^iaTixrj ars epidictica inclusa do- 
cendi professione dicitur p. 487, 34. 493, 21. 40 ed. Boiss. 
a. 1878; 17 aocptaT cKri dtaTQi^ri (usitata Philodemo locutio) 
yalet de sophistarum usu scholastico p. 485, 46; Tovog aoq)c- 

1) Gf. Synes. Dion. p. 36 P et £. Rohde mos. Rhen. vol. XLI p. 186. 



De notionum nohtiirdi et aoqiiatriq ubu rhetorico. 257 

OTixog et nvevfta de eo, qui desideratnr in epidicticis oratio- 
nibns sono atqne spiritu, legitar p. 497, 3. 

Denique ex Synesio daoB nolQi neglegere Iocob. In Dione 
eiiim diBlnngit ChrjBOstomi aoipiaiixag VTtod^iaetq et 7to~ 
XiTixas (p. 39 F)'), unde egregie illnstratnr distinctio iila sae- 
pins a Dobis exemplig demonstrata, quamquam hoc potissimnm 
loco Tocem troXLzixog malnerim ez Isocratis UBn intellegere, 
velnt omnino leocrateB cum niiUo aptins mihi videtar eomparari 
qnam eam Dione. Idem Syneains p. 36 P Yerba vnodeaiv fi^a- 
xexeigiafiivrjv aorptai: iKwg explicat: TovrioTi XajinQMg (ka- 
/AVQfas Dind., qnodriBum mihi movit) aifriyyEi.iiivriv xat de^icSg xai 
nokXrjv lijv a(pQodiT7jv i-/[ayofiivi:jv. tavzrj xai itaga tiHv av^gcii- 
ntDv, ovg liyovTBg sx^lovv t(^ xaXXei Tviv dvoftOTuiv, tjSioivto T^g 
stQoarjyoQlagTov aotpiaTov. Item ut hocloco vox aorpiaTiKaig, 
nisi fallor, vox ^ijroptxwg accipienda p. 37 P : og ys xai rag ^ij- 
TOQty.ag Ttiiv vfco9iaEii)v ovxiTt Qr^Togtxwg, aXXa rcoXiTixiiig^) 
(simpliciter, magis ieiune) fiSTtx^iQiaato. ProrBUB igitnr — ne re- 
petam, qaae adnotavi ex Dione p. 241 adu. 2 — probatam videe, 
quam ipBi probavimns, adiectivi aoifiiaTixog explieationem. 

Ad fiuem longi, Inppiter, et laborioBi itineris iam perve- 
nimns. Nam nt ipso qniDti Baecnli exitu sophiBtica panlatim 
eTannisse videtur, ita ne digna qnidem apud posterioreB {qno- 
rnm ex nnmero Phoebammonem, Nicolaum Bophistam, 
Zonaeam, Gregorium Gorintbiun), Poljbinm Sar- 
diaonm nimia fortaBse indntgentia paEBim respexi) inveni, 
qnibns eam, qnam persecutns snm ab incnnabulis nsque ad 
seneotntem, notionem ampliaB illnstrandam patarem. SatiB enim 
pnto esse demonBtratum, sophistae nomen hac aetate usar- 

IJ V. Bupra p. 199 c. adn. 2. 

3) Ne putaTerls Eollemnem hanc disiiiiictiODem tetmiDoruin tk 
xwf et ^i/ioe>ixtu; ease. Mos eam iaTenimDs apndAriBtot. arl 
p. 1450'' 6 (t. auprK p. lib), neque utique licet oegare rationem qu 
inter hunc Synesii philoaopbi Platonici usum et illum Aristotelig iut 
Praeterea buc confercnduB eet locuB Biog. Laert. supra Jaud. 
adn. 1, quo noXautwq et ^i/toqixiSi; dlBiunguntur; quo loco, si modo 
mutationeni accipis, prorsus eandem babes diBtingueudi i 

Leipae»r StodisD. XV. 



258 Carolus Brandstaetter 

pari de iis epidicticis oratoribus, qui totum studium in 
pulchritudine illuminatae omni modo elocutionis 
et vanae sententiarum nitore ac tumore consumunt 
simulque artem magis exemplis propositis quam 
per regulas tradere student, cui substantivi significa- 
tioni prorsus convenit yis adiectivi aoq^iarLxog. 

lam ut ad totam, quam emensi sumus, viam oculos re- 
feramus, baec fere statuenda mihi videntur: Usque ad sae- 
culia. Ghr. n. quarti exitum sophistarum nomen doctores 
illos omnis civilis sapientiae significat, atque ita quidem, nt 
ii ex hoc numero, qui imprimis rhetoricae docendae operam 
navant, una comprehendantur, per se vero ac nude positum 
vel, quod dicimus, technice nomen sophistae sive solum artis 
magistrum sive epidicticum oratorem notare testimoniis non 
potuerit demonstrari. Apud Epicurum primum ac fortasse 
proprio huius sectae more nomen sophistae in regnum quasi 
rhetoricae ita transiit, ut deposita latiore illa potestate accep- 
taque angustiore vi technice epidicticarum orationum artifex 
docendae simul arti addictus nuncupetur aocpiari^g, opposito, 
qui TcohTiiidg audit, oratore civili. Hic usus haud dubie 
perduravit apud horti philosophos, probatus etiam, quantum 
ex voluminibus Herculanensibus videmus, eorum adversa- 
riis, ad Philodemi tempora; quamquam etiam amplius per 
interiectum temporis spatium — quod propter fontium huins 
aetatis inopiam certo demonstrari nequit — hanc termini usur- 
pationem vagatam esse non est cur negemus. Strabonis 
autem Dionysiique imprimis et eorum, qui post eum usque 
ad mediam primi p. Chr. n. saeculi partem exstiterunt in rhe- 
torica disciplina, scriptorum satis multis locis — quibus demp- 
seris, spero, nullum, addideris fortasse plures — discimus his 
ipsis temporibus sophistis potissimum per se quasi propriam 
possessionem attribui simpliciter artem epidicticam et techni- 
cam rhetoricae tractationem , ut et artificiosus orator et 
artisdoctorproprio nomine aocpiaxov notetur, adiectivum 
aocpiaTiTtog de rbetoricis rebus adhibitum servato Epicureorum 
usu idem valeat atque 'arte factum, ad ostentationem deleota- 



De notionum nohnxdg et ao<piaz^g usu rbetorico. 259 

tionemqne paratnm'. Tnm ipsa non tam primnm nascente, qnam 
snbito tempornm condicione ingeniorumqne qnodam ancto im- 
petn magnum incrementum faciente epidictica dicendi arte, inde 
a posteriore primi p. Chr. n. saecnli dimidio sophistae 
illi, qnos cnm yeteribns anctoribus consentientes proprie "^poste- 
riores' dicere consuevimns, totum hnins vocis nsnm sibi vindi- 
cant, nt cum iis eornmque professione notiones aoq)iarrjg et ao- 
q>iariytdg prorsus sint coninnctae ; atqne ea vi et significatione, 
qnam adiectivum aoqcarixdg ab horum hominnm indole eornm- 
qne orationnm natnra dnxit (id est: "^arte comparatnm, ad ora- 
tionispulchritndinem ornatnmque, saepiusinanem, factnm, osten- 
tationi destinatnm', qnem usnm ab illo post Epicnri tempora ob- 
servatum non genere ipso, sed frequentia solum et ambitu distare 
apertnm est), etiam ab artinm scriptoribus de technicis 
rebns adhibitnm est, opposita hand raro notione Tiolivixog, 

Vides igitur, nam ne hoc quidem nolni addere, non satis 
recta sen rei intellegentia seu elocutione uti eos ^), qui dicant 
posteriores sophistas nomen traxisse aprimis illis 
qninti et quarti saecnlornm sophistis, quod ita ple- 
rnmque significant, nt dicant: 'rf/e neuen Sophtsten knupjten an 
die alteren ari . Tale enim quid, lingnarum leges et consne- 

1) Non affero nisi paucos: Meinersius eius, quem p. 204 lauda- 
vimus, libri p. 227 : Ldcherlich ist es endlich, den Aeschines zum Haupte 
der jUngeren Sophisten zu machen, da dieser Name keinem R^dner vom 
Lysias bis auf Christi Geburt gegeben, sondern erst im 4. u. 2. Jahrh. 
nach Chr. ''erneuerf worden ist; quae de usu vocis aofpiazrjg Meinersius 
dicitl. 1. p. 224i.— 227, pleraque perversa sunt. — Bernhardy (Grdr. d. 
gr. Litt. I p. 594): Es war schon ein grofser Irrium zu glauben, der JSame 
ootfiar^g sei niemals aufser Umlauf gekommen (quae dicit, ni fallor, contra 
Westermannum, Gesch. d. Beredskt. 1 p. 201 n. 14) . . . im Gegenteil 
war diese Benennung auf litterarischem Gebiete mit den alten Sophisten 
erloschen . . . sie kehrt zuerst bei Dio Chrys, wieder. — Christius (Gr. 
Litt. gesch. p. 592): An diese 2. Art der Sophisten {wie Gorgias u. Thra- 
sym.) knUpftedieneue Sophistik an. — Rohdius (Gr. Roman p. 29t): 
AnknUpfend an jcne erste BWezeit kunstmd/siger RedeUbung . . . nannte 
sich dieser spdte Herbstflor der Beredtsamkeit ''die zweite Sophistik' 
(meliora docet Rohdius ibid. p. 293 et p. 293 adn. 2). — Kaibelius (Herm. 
XX 509): sie schliefst eng an die alte Sophistik an, 

11* 



260 CaroluB Brandstaetter 

tadinem si spectas, per se minime est consentaneam. Nos vero 
vidimns nnmqnam — nt imaginem teneam — filnm fnisse 
discissnm, immo posteriorum sophistarnm nomen mnlto ab- 
est nt idem valeat atqne id, quod Protagoras eiusqne aequales 
ac socii sibi vindicarunt quoque ab eiusdem temporis aucto- 
ribus sive honoris sive conyicii causa appellati sunt. Rectins 
profecto et rebus convenientius dicemns ad posteriores sophi- 
stas vocem aoq^iOT^g ea vi atque significatione transiisse, qna 
post exitnm quarti saeculi nsurpari coepta est quaque in nsn 
esse usque ad ipsorum, quos vocamusy posteriorum sophistarum 
dies numquam desiit. Hoc antem tempore servatis iis, quae 
huius alterins sophistae ab Epicnro appellati semper propria 
fuerant, tantum incrementum fecit ipsa sophistica vel epidictica 
ars, ut propter multo freqnentiorem usum quasi denuo ad 
lucem emersisse multis per errorem visas esse has notiones 
non ita possimus mirari. 

lam nova his expositis eaque, quantum intellego, non 
nullins gravitatis subsidia praesto sunt ad diiudicandam illam 
dissensionem quae nescio utrum fuerit an sit inter Eaibelium 
etRohdium. Gontra Rohdii enim sententiam (Griech. Rom. 
p. 290 n. 1) in Hermae vol. XX p. 507 — 513 tria potissimum, 
nt distincta pronnntiem, posuit Kaibelius: primum oppositas 
esse inter se alteram sophisticam et Asiaticorum 
rhetornm rationemOy secundum Dionysinm utpote 
Atticae eloquentiae studentem artissimo vincnlo 
coniungi cum altera sophistica'^), tertium magistram 
fuisse alteram sophisticam cuinsvis scientiae, non 
solnm rhetoricae et artis epidicticae.^) Nunc hnius 
quaestionis fundamenta non mediocriter mota esse nemo non 

1) 1. 1. p. 508 zwiscken Asianem und Sophisten hesteht nicht nur 
keinerlei Verwandtschaft, sondem ein bewufster Gegensatz, 

2) 1. 1. p. 513 £s scheint mir unbestreitbar , dafs Lionys mit seinen 
atticistischen Bestrebungen in den alUrengsten Zusammenhang mit der 
zweiten Sophistik gesetzt werden mufs, 

3) 1. 1. p. 508 Wer die (zweiten) Sophisten nur fOr Lehrer der Rhe- 
torik und fur Prunkredner auf der Wanderschaft hdlt, der erkldrt ihr 
ungeheures Ansehen nur zum Teil, et p. 509 Sie waren, was ihr Name 



De notionum noXixixoq et ao(piaxriq ^^^ rhetorico. 261 

videt, et ob id ipsnm difficile est conyenienter et breviter simnl 
Kaibelio respondere: vernmtamen conemnr haec proposita ita 
examinare, nt qnasi normam arbitrii ea snmamns, qnae expo- 
suimnSy et imprimis illnd respiciamns semper fnisse inde ab Epi- 
cnri aetate genns qnoddam epidicticornm oratornm rhetoricaeqne 
doctornm, qnod sophistarnm nomine appellabatnr; a qno 
nnllo pacto disinngendnm est genns, qnod dicimns, posteriornm 
sophistarnm. Atqne haec qnidem mihi censenda visa snnt: 

I) Non fnerunt oppositae altera sophisticaet Asia- 

ticornm rhetornm ratio, sed Asiaticornm grex non est nisi 

species qnaedam nniyersi illins epidicticornm oratornm rhetori- 

caeqne doctornm generis, qnod inde ab Epicnro hoc nomine 

nnmqnam non fuit appellatum et cnius ipsi quoqne sunt, quos 

proprie appellare solemus iuniores sophistas. Phiiodemns enim 

a sophistis.Hegesiam non distare, sed yel omnia, quae eorum 

sunt propria, prae se ferre diserte dicit (y. snpra p. 224), et Dio* 

nysius Halicarnassensis, qui yoce aoipiaTijg eo, quo modo 

diximus, sensn utitur, hoc potissimum nomine quasi proprio ite- 

rnm iterumque Hegesiam appellat (y. supra p. 235 c. adn. 1). 

Veteribus igitur criticis iisque hac in re locnpletissimis testibus 

sophistae non aliter Hegesias et Asiani yisi sunt, quam so- 

phistae fnerunt et nobis dicnntur ii, qnos posteriores ferimus. 

U) Deinde Dionysinm Halicarnassensem certum 

est quam maxime abhorruisse asophistarum ratione, 

cnm, nbicnmque (praeter eos locos, nbi rovg STtl ao(pl(^ d^avixa- 

toiiivovg et primos illos sophistas denotat, y. supra p. 234 sq.) 

totum hoc et nniyersum genus respiciens nomen sophistarnm 

adhibet, non nisi cum contemptu et indignatione eo ntatur; ea 

antem ratio, quae intercedit inter Asiaticos rhetores et Diony- 

sinm, i. e. oppositio stndiornmqne diyersitas yel maxima (cf. 

p. 445—451 R et libri de comp. yerb. c. 18 p. 244 sqq. Sch. et 

al.), nnllo iure disiungitnr ab ea, quae intercedit inter uniyersos 

sophistas et Dionysium, quippe cum Dionysio ipsi sophistae 

et Asiatici rhetores minime diyersi yisi sint. Cum yero po- 

sagt^ Lehrer alles Wissens, und die Rheiorik war nur der Zauberstab, 
„der die Sch&tze der Weisheit heben konnte'*. (?). 



262 Carolus Brandstaetter 

steriores sophistae generatim non secernendi sint ab iis, quos 
Dionysius dieit, sed sint iidem, minime licet dicere cum Kai- 
belio: ""D. Hal, mitseinen atticistischen Besirebungen mufs in den 
allerengsten Zusammenhang mit der zweiten Sophistik 
gebracht werden , Dionysius certe nihil minns expetivit quam 
ut suis studiis sophistis faveret; illnd me concedere, quod 
magna cum restrictione Rohdius concessit in mus. Rhen. 
p. 172, persepatet; interdum enim vel ab adversariis adver- 
sarii quaedam mutuantur. 

III) De tertia, quam proposuit Eaibelius, sententia multo 
graviora et magis necessaria argumenta ex rebus ipsis per- 
sonisque in censum vocatis cum Rohdio petuntur, quam ex 
nominis vi et usu. Nihilo tamen setius etiam de his respon- 
dere nostrum est, quia Eaibelius ipse (p. 509 1. 1.) dicit: 
'sie waren, was ihr Name sagt, Lehrer alles Wissens , lam 
illud mihi videor demonstrasse de alteris, qai vocantur, so- 
phistis non esse renovatum nomen veterum sophistarum 
ampliore sensu eorum aequalibus usurpatum, sed sua sponte 
neque quoquam consulto hoc nomen iterum inveniente seu re- 
stituente transiisse ad hos posteriores sophistas hanc appella- 
tionem eo sensu, quo epidicticum rhetorem rhetoricaeque 
doctorem solum post Epicuri dies insignit. Ergo nomen quidem 
sophistae de alteris sophistis adhibitum nihil dicere vult nisi 
rhetoricum artificem et magistrum, quae re vera fuit duplex 
horum hominum professio. 

Improbantur igitur vel argumentis a nominis usu repetitis 
Eaibelii sententiae. Ex altera parte prorsus probantur et, si cui 
incerta visa sunt, certa, spero, fient, quae Rohdius vir doc- 
tissimus praeclare et tetigit in eleganti libro (Gr. Rom. p. 290 
adn. 1) et defendit in mus. Rhen. vol. XLI p. 170 sqq.; quae 
quidem eis sunt contraria omnibus, quae Eaibelio visa sunt; 
quamquam secundum ea, quae probare suscepimus, vel haec 
paulo alia ratione excipiemus et perspiciemus. 

Haec mea auxilia, quamquam Rohdio veniunt proelio fe- 
liciter iam pngnato, tamen non inutilia fore spero ad com- 
plendam victoriam. 



APPENDIX; 

qua quaeritar, num sint Dionjeio Halicarnasaeiisi 

tribnenda artis rhetoricae, qnae eius nomen prae se fert, 

capita VIII IX X XI. 

Ut huius artis etiam capita X et XI, a Blassio') (et 

Roesslero)^) vere Dionysii esse putata, Halicarnassensi ab- 

indicaret, qui optime de Diouysio meruit, leves quasdam stili 

differentias protnlit, quibus, quia ad diceudi usum non tech- 

nicnm taQtum spectant, vix quisquam maguam vim tribuerit^), 

dibo L. Sad^eum in quaest de Dion. Hal. script. rbet. 

erit. (Argentor. 1878 p. 29-32). Miror Sadfieum, qui Dio- 

nysii tecbnologiam satis compertam se habere per totum librum 

Inculenter testatur, non protulisse multo graviora, quae quidem 

ad promoTendam molestam paene quaestionem mea sententia 

aliqnid valent. Nos rero, qnia Roessler (1. 1. p. lUsq.) et, 

qni mntata ex parte priore sententia (I. I. p. 24 sqq.) ei assen- 

sus est, BlaBsins (in pbilol. Anz. V p. 353 6q.) praeter cap. X 

et XI etiam capita VIII et IX Dionysio vindicarunt, in bac 

re tractanda ita a Saddeo discedemus, ut capita VIII IX X XI 

pariter respiciamns. Habeo haec, quae dicam: 

I) Apud Ps. Dionysium in c. X p. 388, 17. p. 390,6. 
p. 391, 12R, in c. VIII p. 285, 1. 296, 8. 11. 297, 9 bis, in 
c. IX p. 323, 5 vox ISia nsnrpatur ad significanda tecbnice 
rhetoricae tria genera. Vox yevog in omnibus bis traclatibus 
nnsqnam ita occurrit, ut hoe mnnere fungatur; tox el ' 

1) De DioDjsii Halic. scriptiB rlieCoriciB, BoDnae 1863. 

2) Dion.Hal. Ecriptorumrhet. fregmeDtacoll. disp.pr&ef. estC.TI 
Roessler, Lips, 1873. 

3) NimiDm igitur his mitii videtur tribuisse UBener in Dion 
libromm de imit. reliquiis p. 5 sq. 



264 Carolas Brandstaetter 

qnae apad omnes scriptores passim promiscae adhibetar cam 
voce idea (cf. Platonem), substitaitar in c. VIII p. 295, 8. Dio- 
nysius Aristotelem secatas semper atitar termino yivog: 
p. 488, 2. 5. 565, 3. 525, 11. 588, 8. His in terminis in daas 
classes facili opera dignoscendas rhetores discedant, ita at e. g. 
Aristoteles (p. 1358" 36 contra hoc non facit, cf. Koemeram, 
art. rhet. ad p. 1358' 36, quem improbo) 0, aactor adAle- 
xandram, Dion. Hal., aact. ad Her., Cicero (de iny.; 
cf. Qaintil. III 3, 15), Qaintilianas adhibeant voces yivog 
et genas. Qaintilianas IH 3 et 4 vocis eldog ne mentionem 
qaidem facit. li aatem, qai seqaantar, Hermogenes, Ale- 
xanderNam., Bafas, Porphyrias, Nicolaas sophista, 
Sopater, Maximas Planades, anonymi posteriores apud 
Walz. IV 27, 11 et 713, 5 utuntur constanter voce eldog vel 
Idia, qua de re cf. Syrianum et anon. ap. Speng. avvay. 
tsxv. p. 184 et 186 et Doxop. W. II 122 sq. et Georg. W. VI 
515; vox (.leqri invenitur apud Philodemum et Sextum 
emp. (cf. supra p. 253), ^^partes' interdum dicit Quintilia- 
nus, dubium vero num technice. Ex hac coUectione, cuius 
testimonia hic nolo afferre, apparet non esse Dionysii ac ne 
eius quidem temporis haec capita; atque ut profitear, quid sen- 
tiam : postquam paulum in rhetoribus versatus sum, mihi qui- 
dem hoc unum argumentum ad abiudicanda Dionysio haec ca- 
pita satis videtur valere. Ceterum terminus e/xw^taartxog 
in c. VIII p. 297, 8 et 299, 5 occurrit: haec vox omnino non 
exstat apud Dionysium, qui solos terminos €7cc8 scxTiKog et 
TcavrjyvQiKog agnoscit, cum vetustiore technologia, ut in 
omnibus, etiam in hac re concinens. 

II) Kscpdkata apud Ps. Dionysium in c. X p. 390, 1. 
3. 5. 391, 14 et in c. VIII p. 282, 15 sunt argumentationes 
sive argumenta (cf. Sop. W. V 25, 25, Maxim. W. V 393, 17, 
Marcell. W. IV 67, 29, qui omnes interpretantur Hermogenem, 

1) Scholion, quod ad p. 1358^ 7 in Cram. anecd. Par. I p. 251, 28 
exstat: rgla yevTj rijg ^Tjxo^ixfjg' alka f^rjv av(o eiStj elns sctL nihil de- 
monstrat, nisi scholiastae temporibus hoc interpolamentum textui insertum 
fuisse et fpsum scholiaatam in eo offendisse. 



Appendix: de Ps. Dionysii art. rhet. cap. VIII— XI. 265 

agnoscentem vel maxime hunc dicendi nsum); porro xeqxikaia 

sant, qnae accnratius saepe relcKa xeq^akaia appellantur 

(to dUaiov, av^q)iQov, Kakov, etiam 17 dvvafxig, i. e. quaestio 

nam perfici quid possit , velut in Isocratis Philippo) , in c. X 

p. 390, 9 sq. et in c. VIII p. 300, 7; denique in c. VIII p. 297, 14 

et in c. IX p. 360, 1 -^eqxxXata BTiiTacplov eadem ratione 

vocantur enatvog, ^Qrjvog, TtaQa^vd-La, et tum in c. VIII p. 298, 

8. 12 eyxiofilov x€q)dkaiov est 6 rov yivovg loyog et 17 naQa- 

^oXii Y.ai %b l^etaQuv (= c. I p. 232, 14 sq. 7zeQ\ TtaQa/iolaiv 

Kal ovyxQlaewv , quae res raro commemoratur hac ratione a 

technographis !). Haec omnia alienissima sunt a Dionysii 

simplicitate, cui valent xeqakaia: 1) partes narrationis, 

qaae singillatim argumentis tractantur (p. 612, 2. 11. 14. 614, 

17 R). 2) diyersa capita, e quibus historicorum nar- 

r ationes sive ipsius Dionysii libelli constant (p. 822, 

8. 837, 9. 839, 1. 1100, 1 R. de comp. v. p. 16Sch.). 3) sum- 

ma rerum capita (p. 844, 2. 855, 10. 748, 5R, de comp. v. 

p. 116 Sch.). 4) sententia (p. 886, 16 = kwIov p. 886, 5), 

praeterea nihil. 

III) 'jiaTaaiisvrj apud Ps. Dionysium in c. X p. 381, 2 
et 388, 7, in c. VIII p. 292, 4. 298, 6 et in c. IX p. 359, 11 est 
probatio, argumentatio, argumentum; in c.IXp. 321,8 
exstat ^aTaaxevrj xtov /.eqakaUov, quod vere Hermogenianum 
esse nemo nescit, qui eum perlegit (v. Sp. II 206 = W. III 
106 sq. et schol. ^f.N 393 sq. et VII 747 sq.), quod etiam Volk- 
mannus docet ap. Iw. Muellerum II 471. y,aTaaK€vd^co 
porro est^^argumentis firmo, probo^ inc. VIII 287,3. 292,8. 
12. 295, 5, et, qui locus notabilis est, p. 303, 8 (Tag ahlag 
liycov . . . TiaT aaxev d^€ i) ; item avyxaTaanevd^eiv in c. VIII 
p. 289, 2. 6. 295, 7. 288, 11. 282, 16 et in c. IX p. 359, 9. Haec 
abhorrent a Dionysii technologia, quamvis crebro ac varie 
voce 'AaTaaKevrj utatur; Dion. p. 501, 3, quo solo loco sunt, qui 
hanc vim voci TiaTaaxevrj inesse opinentur, non intellegenda 
argumentatio, sed totius orationis (artificiosa et do- 
losa quodammodo) apparatio, institutio.^) 

1) Cf. A. Greilich, Dion. Halic. quibus vocab. ex artibus 



266 Carolus Brandstaetter 

IV) Ubi Dionysius dicit: 7rpoxara(Tx€t;iJ, tt^oxo- 
Taaxevd^ead^aLj Ps. Dionysium dicere TtQodcolycrjaLg , 
TtQodLotTtela^ai bene iam monuit Sad6eus l.,l. p. 31; ego 
addam ne vocem quidem SLOLnela&aL, d Lolx^ijaLg, quae 
technice exstat apud Ps. Dion. in cap. X p. 388, 2. 10. 393, 12 et 
in c. IX p. 352, 14. 353, 4. 360, 12, inveniri apud verumDio- 
nysium. — Vox dycjvLl^ea^aL, i. e. ^argumentis probare* 
(= xaTaaxevdCeLv), hoc speciali sensu non legitur apud Diony- 
sium, exstat apud artis auctorem in c. IX p. 363, 8 et alibi, in c. X 
p. 391, 15. 379, 1. Derivandus mihi videtur haec usurpatio ex 
illo posterioris notae more, quo dySveg appellantur uno verbo 
probatio et refutatio (v. supra p. 196 n. 1 et p. 177 n. 1). 

V) avoLxsla apud Ps. Dionysium in c. X constanti usu 
sunt partes orationis: p. 385, 16. 386, 1. Hae apud Dio- 
nysium audiunt Ideai: p. 489, 1. 565, 4. 492, 6. 11. 494, 2. 
615, 10. 1096, 8, sive (rarius) f^iQrj: p. 611, 9. 489, 3. Hic Dio- 
nysianus vocis idia usus ipse quoque admodum singalaris for- 
tasse ablsocrate repetendus propter p. 489, 1 — 6 R; quid sit 
aroLxeiov Dionysio, non est, quod hic addam; id certum, ei 
non esse aroLxelov partem orationis. 

VI) Disiunctio, quae est inter 7CQdyf,ia et i;^og in c. X 
p. 374, 1. 387, 4 et in c. XI p. 399, 10. 414, 7, nusquam inve- 
nitur apud Dionysium^), invenitur autem etiam in c. IX 
p. 360, 11, quod eo magis notandum, quia haec technica dis- 
tributio perrara est (similis quaedam inter ytQayjLiaTixdv et 
7ta&r]TLY,dv eldog apud Apsinem et Cornutum, conferas etiam 
Walz. rhet. 6r. IV 417, 12 et V 220, 20). 

VH) Y.oLvbv et %8lov rjx^og disiungitur a Ps. Dionysio 
in c. X p. 375, 6 nu 8 et praecipue in c. XI p. 396, 17. 413, 13 sq. 



ductis in scriptis rhetoricis usus sit 1886 p. lOsqq., qui exempla 
ex Dionysio coUegit et plerumque recte expediyit; uon debebat probare 
Ernestium (lex. techn. Gr. p. 174) errantem in hoc Dionysii loco expla- 
nando et yersionem Reiskii editioni additam, quae falsa est. 

1) Spero neminem huc tracturum esse Dionysianam illam raiv ivzex- 
v(ov niarewv distributionem (p. 494, 4sqq.), scil. slg x6 UQoiyfJia xal zd 
na&og xal xo ij&og. 



Appendix: de Ps. Dionysii art. rhet. cap. VIII— XI. 267 

et in ipsis rebus tractandis. Hoc alienumaDionysio, qni 
plernmqne ne yocem qnidem rj&og hoc sensn adhibet (sed sensn 
BTtielxeia, commendatio per mores). Neqne minns a 
vero Dionysio discedit illa disinnctio, qna singillatim tractantnr 
iq&og yvdifzr] t^xv^ ^e^tg: qni Dionysinm legit, satis compertnm 
habet illnm disinngere to TtQayfxartycdv et ksKTixov fteQog 
(e. g. p. 861, 12sqq. 896, 11. 930, 13. 1112, 15 ep. ad Pomp. 
c. 4, 1. 2, 13 epit. 1. tc. f^ifA. c. 3, 2. de comp. v. p. 8 Sch. — 
p. 810, 5. 874, 8. ep. ad Pomp. c. 1, 10); commnnis antem haec 
disinngendi ratio est capitnm X et XI (v. p. 373, 16 co 377, 6 
p^ 378, 11 oo 382, 3. 394, 16 — ; 396, 12. 14. 396, 16 ~ 407, 7 
'^ 410, 15, nbi desideratnr 6 €7ti t. t., cxj 413, 1. 413, 12 sq.). 
Terminns TtolloaTwg eiTcelv (discernitnr /roix/Aw^ «t/rclv, in 
c. XI p. 412, 12. 13. 414, 8) Dionysio, qui talium terminornm 
mirnm quantam habet varietatem, prorsns ignotns est {^toX' 
kooTov fisQog exstat p. 999, 17 R). 

Vni) TtoltTiyLa ovofiaTa apud Ps. Dionysium in 
c. X p. 384, 9 sqq. sunt, quae accommodata snnt civili elocu- 
tioni, i. e. neqne quaesita nimis neque trita ; huius usus apud 
Dionysium testimonium invenitur nullum. 

IX) Verba artis in c. X p. 394, 10 xai fiifxelTai tov Jri^ 
fioa&ivriv, ovx oti ^Jrjfxoad^evcnwg' nal tov IlXaTCJva bfioLoyg, 
xa£ Tov "^'OfirjQov valde mihi quidem olent doctrinam Hermo- 
genis, qui hos tres viros technice et clare quasi tria suorum 
genernm perfecta specimina in libro 7t. id. II 10 po- 
suerat; cf. imprimis Sp. II 410, 2 — 4; W. III 380: ovx 6 Jrj- 
fioa&evvKbg . . . olx 6 xdkhoTog TtavrjyvQindg rj IlkaTwvLxdg rj 
'OfirjQixog. In his vel eadem bipertitio trium membrornm. 

X) Demosthenes in technicis rebus a Platone pen- 
dere dicitnr a Ps. Dionysio in c. X p. 381, 14. 376, 7; hac 
de re in tanta copia librorum, quos de his composuit Diony- 
sins, nihil exstat ; et graviter, quantnm eum cognovi, suspicor 
Halicarnassensem laturum esse, si hanc ei sententiam incnl- 
caremus. 

Mihi quidem non videtur opus esse plura quaeri seu po- 
tius adscribi — snnt enim singularia multa ; ego, ut vides, ea 



268 Carolas Brandstaetter 

potins nrgenda putavi, quae generaliter ad technologiam 
rhetoricam spectant. Ut pauca, quae singularia potius vocarimy 
tangam, mihi non est dubium, quin frequentissimus usus yocuni 
^id^odog Qi fjLed^odevetv {fi. g. in c. VIII p. 282, 14. 283, 13. 
284, 3. 285, 3. in c. IX p. 330, 12. 347, 7 in c. X p. 378, 14 rag 
Twv TtQOTccaewv (I) fied^odovg) revocandus sitadHermogenis 
sollemnem in libris de formis partitionem, ubi semper tractat 
evvoiav, (xei^odov % U^iv (cf. Sp. II 269, 8; W. III 194): certe 
apud Dionysium hoc vocabulum non memini me legere nisi 
p. 855, 4: (jie&odeveiv rag av^rjGeig, Neque vox fieTaxelgi- 
atg, fxeTaxeiQi^ead-ai, quae technice usurpatur a Ps. Diony- 
sio in c. X p. 375, 1. 376, 14. 388, 15. 394, 10 et in cap. VIII 
p. 281, 5, usquam legitur in Dionysii genuinis libris: invenies 
eam in ceteris huius artis tractatibus, velut p. 248, 2, et, 
quod fortasse non est nullius momenti, apud Aristidem Sp. II 
513, 7. 515, 11 (W. IX p. 411. 413) et apud Hermogenem 
Sp. II 259, 25. 260, 12. 27 et Ps. Menandrum Sp. III 399, 16. 
412, 27. 419, 14. 428, 31. 434, 28. 435, 8. 

Haec igitur me commovent, ut pro certo habeam huius 
artis capita VIII IX X XI non esse composita a Dionysio 
Halicarnassensi. Gapita X et XI unius auctoris esse utaliis, 
ita mihi quoque probabile videtur. Quid de auctore capitum 
VIII et IX iudicandum sit, hoc loco nolo inquirere. 

1) Quod posuit Hermogenes pro Aristideo termino oxfifAa. 



INDICES. 

I. Loci scriptornm accoratins explanati. 

Alex&ndet Numenii 

Sp. III 1, 9 (W. IX 331) et 12, 
1« (W. VI11429) . . . 191 Bq. 
Aphthooiua 

Sp. II 22, 5. 49, tti (W. I 6t. 

tOB) I9S Bq. 

BchoL Apbth. W. II 683 161 n. 4 
ApBinea 

Sp. I3&3, 10. 396,31 (W. IX 

494. 584) 195 

Fb. ApBlnes 

Sp. I 405, t. 406, 31 (W. IX 

594. 696) 195 

Ariatides 
Sp. II 460, 29 (W. IX 343) . 248 
Sp. II 512-614 (W. IX 410— 

413) m 

Sp.11513, 19 (W. 1X411) . 179 
Sp. II 530, 11 (W. IX 434) . 246 
Sp. JI 533, 27 (W. IX 438) . 177 
AriBtoteleB 

eth. Nic. p. 1180'' 35Bqq. . . 213 
rhet. p. 1354' 1. 14 . p. 161. 218 

p. 1354'* 22 144 

p. 1355>' 17Bqq. . . .212 

p. 1359'' 12 . . . 212 n.8 

p. 1391'" 16 143 

p. 1396' 5 144 

p. 1403^34 143 

poet. p. 1460» 4 , 145. 267 d. 2 











1. XIII p. 593 f. . . . 


211 Bq. 


Aurelius AuguatinuB 




Halra p. 138, 34 sqq. . . 


160 Bq. 


:;hiriuB Fortunatianus 




Ealm p. 81, 12Bqq. . . 


. . 231 


DhoeroboBCUB 




dict. p. 627, 34 Bqq. GaiBf 




176 D. 1 


192 n. 1 


3icero 




de iuT. I 5, 7. 6,8. 114, 


12. 


51,165Bq 


. . 231 


de or. II 16,68 . . . 


161 n.3 


III 28, 109 .. . 


. . t63 


or. 11,37. 13, 42. 20,68 


27, 






Clemena Alexandrinus 




strom. I 3, 22 . . . . 


. . 253 



Sp. 1427, 3 195 Eqq. 

Demetriua 

Tifffl ke/i. Sp. ni 264, 4 (W. 

IX 10) 244 sq. 

DemoBthenes 
or. XIX 246. Pb. Dem. or. 

LIX 21 

Pa. Dem. or. UCI 44 . . . 

DidymuB 

in Gcbol. Soph. EI. 87 . . . 

in ichDl. Soph. Philoct. 1113 

194 



270 



Indices. I. Loci scriptorum accuratius explanati. 



pagina 

Dio Chrysostomus 
or. 8 p. 145, 16 D . . 238 n. 1 
or. 12 p. 217, 24 D .... 239 
or. 19 p. 287, 25 D . . 237. 239 
or. 52 p. 159, 16 D .... 173 
or. 56 p. 223, 16. 78 p. 279, 12 . 237 

Diogenes Laertius 

m 87 142 n. l 

VII 42 231 n. 1 

VII 43 196 

X 26 214 n. 1 

Dionysius Halicarnassensis 
scrlpt. rhet. 



p. 488, 3R . 

p. 501, 3 R . 

p. 536, 4 R . 

p. 558, 13 R. 

p. 647, 10 R . 

p. 660, 13. 929, IR 

p. 937, I4sq.R 

p. 939, 3 R . 

p. 957, 7R . 

p. 1027, 6 R . 

p. 1050, 8 R . 

p. 1095, 6R. 

p. 1125, 11 R 

decomp.yerb.p 

ibid. p. 420 Schaef. 

de imit. p. 11, 2U8. 



166. 192 
265 c. n. 1 
137. 171 
. . 168 
173 n. 1 
. . 236 
. . 166 
. . 234 

168 c. n. 3 
. . 170 

169 c. n. 1 
. . 235 
166. 168 

246sqq. Schaef. 235 



ibid. p. 31, 5 Us. . 
ep. ad Pomp. 1, 10(p.40, 
antiqu. Rom. 18. . 
Fs. Diou. art. rhet. p. 233, 
ibid. p. 384, 9 sqq. R 
ibid. p. 391, 13 R . 
ibid. p. 394, 10 R . 

Doxopater 

W. II p. 74, 24. 93, 11. 104, 

25. 105, 7 200 sq. 

Kpicurns neQl ^Tjro^ix^g 
laudatus a Philodemo 1 54. 2 1 7. 22 1 

227 n. 1 



168. 179 
. 164sq. 
. . 170 

25 Us.) 166 
. . 167 

IR I73n.l 
176. 267 
. . 255 
. . 267 



pagina. 

Eunapius 
V. soph. p. 461,5. 494, 42 Boiss. 199 
p. 497, 3 Boiss. ..... 257 

Galenus 
de plac. Hipp. et Plat. V 

p. 471 K 214 n. 1 

Gellius 

n. A. XVII 5, 3 . . . .246 sq. 
Gregorius Gorinthins 

W. VII p. 1098, 15 , ... 242 
Harpocration 
ap. Cornutum Sp. I 459, 6. 

460, 2 175 sq. 

Hermarchus 

laudatus a Philodemo . 154. 221 
Hermagoras 

laudatus a rhetoribus . 159 sqq. 
Hermogenes 

Sp.Il4,30sqq. (W.I17) 189c. n.2 
Sp. U 17, 26 (W. 151). . . 182 
Sp. II 133, 12 (W. III 1) 

183. 182 c. n. 2 
Sp. II 133, 17 (W. UI 2) 162 n. 2 
Sp. 11199,11 (W. m94) . . 189 
Sp. 11239,31. 292, 15 (W. lU 

183. 226) 249 

Sp. II 267, 26-268, 8 (W. III 

192) 250 n. 1 

Sp. II 351 sq. 355, 4 (W. UI 

306 sq. 310). . . . 190 c. n. 3 
Sp. II 395, 20 (W. m 362) . 249 
Sp. 11398-404 (W. m366-- 

373) 184 sqq. 

Sp. U 399, 6 (W. m 367) . . 252 
Sp. II 413, 19. 436, 28 (W. UI 
384. 417) ....... 251 

Sp. U 415, 9 (W. lU 387) . . 252 
Sp. II 417, 28 (W. lU 391) 185 n. 7 
Hieronymus peripateticus 

frgm.laad.aPhilod.etDlon. 1588q. 
Himerius 
ecl. VU 2; or. VI 2, XXI 
9, XXXII 1 255 sq. 



Indices. I. Loci Bcriptoram accuratius explanati. 



271 



pagina 

losephuB Bhacend. 

W. III 482, 18 197 

Iso crates 

or: II 51 134 sqq. 

or. III 8 238 n. 2 

or. IV 3. 82 207 

or. V 25. 29 . . 238 n. 2. 207 
or. IX 10 . . . 138 sq. 175 sq. 
or. XII 5. 11—15 208. 238 n. 2 
or. XIII 9. 14. 19. 20. 21 

134 sqq. 206 sq. 
6r. XV 136. 256 .. . 238 n. 2 
or. XV 147. 155 sq. 168. 197. 

215. 220 sqq 207 sq. 

epist. VIII 7. 8 . . . 238 n. 2 

hypoth. or. XIII . . . 192 n. 1 

Iuliu8Victor,Halmp.373,2 162 

luvenalis 

sat. III 74 241 n. 1 

sat. VII 167 sq 246 

Longinus 

Sp. I 305, 16 (W. IX 559). 327, 

23 253 sq. 

Sp. 1323, 29 195 

Lucianus 
de conscr. hist. c. 43 . . 175 sq. 
rhet. pr. 1, Lexiph. 23, pseu- 
dol. 6 247 

Maximus Flanudes 

W. V 213, 22 164 

W. V 214, 1 200 

W. V 225, 25 . 207 n. 2. 224 n. 1 
W. V252, 11 .... 213 n.l 

Menander nsQl imdsixtixwv 
Sp.lII33l,16(W.IX126) 198.254 
Sp. m 332, 27. 364, 16 (W. IX 

131. 206) 254 

Sp. III 336,29. 339,21. 343, 

11 (W. 1X141. 147. 155) . 198 
Ps. Men. Sp. III 399, 16 (W. 

IX 264) 198 

ibid.Sp.IU411,29(W. 1X279) 255 



pagina 

Metrodorus 
laudatus a Philodemo . 154. 226 
de titulo librorum TtQog tovg 
ao(piaxdq 214 n. 1 

MinucianuB 
apud Sopatrum W. V9,15 192 n. 1. 

Nicolaus sophista 
Sp.IIl450,2<x; lOetsimiUa 196sq. 

Sp. III 468, 25 197 

Sp. 111454,17. 455, 30.; 497, 
6sqq 199 sq. 

TtEQl vtpovq 
c. 3, 2 (de aetate libelli) 250 n. 1 

c. 4, 2. 23, 4 : 236 

c. 1, 2. 9, 13. 34, 2. 44, 1 . 172 sq. 

Philodemi yol. rhet. ed. Sudhaus 

p. 9, 26 sqq 217 

p. 28, 2 sqq 226 n. 1 

p. 32, 16 sqq. 217. 219 u. 1. 222 sq. 

p. 48, 26sqq 216. 227 

p. 56sq 218 n.2 

p. 90, 33 225 

p. 92, 18 (93, 23. 98, 19) . .158 
p. 94, 10. 100, 16. 130,6. 88, 5 226 n.l 

p. 132, 31 sqq 223 

p. 134, 2 221 c. n. 1 

p. 137,34. 149,5 ... 226 n. 1 

p. 162, 9 223 

p. 180, 17 224. 235 

p. 188, 21 224 

p. 206 222 

p. 208, 25 219. 222 

p. 208, 14. 209, lOsqq. . . 156 sq. 

p. 210, 5 225 

p. 212, 21 sqq. . 154 sq. 220 c. n.3 
p. 222, 7. 20 153 c. n. 3. 225 

p. 320, 13 226 

p. 332, 10 155 

p. 361, 5 226
Internet Archive Audio

Featured

Top

Images

Featured

Top

Software

Featured

Top

Texts

Featured

Top

Video

Featured

Top

Mobile Apps

Browser Extensions

Archive-It Subscription

Save Page Now

Full text of "De notionum politikos et sophistēs usu rhetorico..."

See other formats
